Lú lẫn ở bệnh nhân ung thư, đặc biệt khi mới xuất hiện hoặc tăng nhanh, cần được xem là một thay đổi sức khỏe quan trọng. Người bệnh có thể mất định hướng, nói không rõ ý, khó tập trung, kích động, nhìn hoặc nghe thấy điều không có thật; đôi khi biểu hiện lại là im lặng, buồn ngủ và ít đáp ứng.
Người chăm sóc không nên tự kết luận nguyên nhân hoặc tự thay đổi thuốc. Việc cần làm là nhận biết mức độ khẩn cấp, ghi lại diễn biến, giữ môi trường an toàn và liên hệ đúng nơi hỗ trợ.
Lú lẫn ở bệnh nhân ung thư là gì?
Sảng ở bệnh nhân ung thư là tình trạng rối loạn chú ý và nhận thức thường xuất hiện trong thời gian tương đối ngắn, có thể thay đổi rõ trong ngày. Người bệnh có lúc tỉnh táo hơn nhưng sau đó lại lú lẫn, bồn chồn hoặc buồn ngủ. Đây không đồng nghĩa với sa sút trí tuệ và cũng không nhất thiết là biểu hiện tâm lý đơn thuần.
Bệnh nhân ung thư đột ngột lú lẫn có thể liên quan đến nhiều vấn đề như nhiễm trùng, mất nước, thiếu oxy, rối loạn chuyển hóa, đau, bí tiểu, táo bón, thiếu ngủ, tổn thương thần kinh hoặc tác dụng của thuốc. Tuy nhiên, không thể xác định nguyên nhân chỉ dựa trên biểu hiện tại nhà. Một số nguyên nhân có thể xử trí được nếu được đánh giá kịp thời.
Cách nhận biết thay đổi ý thức hoặc hành vi
Người chăm sóc nên so sánh với trạng thái thường ngày của người bệnh, thay vì chỉ dựa vào việc họ có trả lời được câu hỏi hay không. Các biểu hiện cần chú ý gồm:
- Không biết mình đang ở đâu, không nhận ra người quen hoặc nhầm ngày giờ.
- Khó tập trung, đang nói thì lạc đề, không làm theo được hướng dẫn đơn giản.
- Nói ngắt quãng, câu trả lời không phù hợp hoặc lời nói khó hiểu.
- Bồn chồn, cố trèo khỏi giường, kéo dây truyền, tháo ống thông hoặc muốn đi ra ngoài.
- Sợ hãi, nghi ngờ bất thường, nhìn hoặc nghe thấy những điều người khác không thấy.
- Đột nhiên ít nói, ngủ nhiều, gọi khó tỉnh hoặc phản ứng chậm.
- Đảo lộn giấc ngủ, thức và kích động về đêm nhưng ngủ nhiều ban ngày.
- Mức tỉnh táo thay đổi: có lúc gần như bình thường, có lúc lú lẫn rõ.
- Xuất hiện yếu tay chân, méo miệng, nói khó, đau đầu dữ dội hoặc mất thăng bằng.
Dạng sảng kích động thường dễ nhận ra vì người bệnh bồn chồn hoặc chống đối. Dạng sảng giảm hoạt động lại dễ bị bỏ sót vì người bệnh chỉ có vẻ mệt, ít giao tiếp và buồn ngủ hơn. Cả hai dạng đều cần được lưu ý nếu khác với tình trạng nền.
Khi nào cần gọi cấp cứu?
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu phù hợp ngay nếu lú lẫn đi kèm một trong các dấu hiệu sau:
- Khó đánh thức, mất ý thức hoặc phản ứng giảm nhanh.
- Khó thở, thở bất thường, tím môi hoặc tím đầu chi.
- Méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, mất thăng bằng đột ngột.
- Co giật lần đầu, cơn co giật kéo dài, nhiều cơn liên tiếp hoặc người bệnh không tỉnh lại như trước. Người chăm sóc có thể tham khảo cách sơ cứu co giật ở bệnh nhân ung thư nhưng không trì hoãn gọi cấp cứu.
- Đau đầu dữ dội mới xuất hiện, đặc biệt nếu kèm nôn, yếu liệt hoặc thay đổi ý thức.
- Ngã, chấn thương đầu hoặc nghi ngờ đã uống nhầm, uống quá liều thuốc.
- Có hành vi gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người xung quanh mà gia đình không thể kiểm soát an toàn.
- Không còn thở bình thường. Hãy gọi 115 và thực hiện hồi sức nếu người chăm sóc đã được đào tạo.
Không tự chở người bệnh nếu họ đang co giật, mất ý thức, kích động mạnh hoặc có nguy cơ suy hô hấp. Khi gọi cấp cứu, cần nói rõ người bệnh ung thư đang điều trị gì, thời điểm bắt đầu lú lẫn và các dấu hiệu đi kèm.
Khi nào cần liên hệ đội ngũ điều trị?
Ngay cả khi chưa có dấu hiệu cấp cứu, nên liên hệ đội ngũ điều trị trong ngày khi:
- Lú lẫn mới xuất hiện hoặc tăng lên so với thường ngày.
- Người bệnh ngủ nhiều bất thường, khó tập trung hoặc thay đổi tính cách.
- Có sốt, rét run, ho, đau khi tiểu, tiêu chảy, nôn hoặc dấu hiệu mất nước.
- Ăn uống giảm rõ, nuốt khó hoặc thường xuyên sặc.
- Đau không kiểm soát được, bí tiểu, táo bón kéo dài hoặc bồn chồn không rõ lý do.
- Triệu chứng xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc mới, đổi liều hoặc sau một đợt điều trị.
- Người bệnh không uống được thuốc theo kế hoạch hoặc có khả năng đã dùng sai thuốc.
- Gia đình không thể bảo đảm an toàn hoặc không chắc mức độ nghiêm trọng.
Người đang hóa trị, dùng thuốc ảnh hưởng miễn dịch hoặc có hướng dẫn riêng về sốt cần thực hiện đúng kế hoạch mà cơ sở điều trị đã cung cấp. Không chờ đến lần tái khám định kỳ nếu ý thức đã thay đổi.
Người chăm sóc nên ghi lại những gì?
Theo dõi thay đổi ý thức tại nhà sẽ hữu ích hơn nếu thông tin ngắn gọn, có mốc thời gian và phản ánh đúng điều quan sát được. Nên ghi:
| Nội dung | Cách ghi hữu ích |
|---|---|
| Thời điểm khởi phát | Bắt đầu lúc nào, đột ngột hay tăng dần |
| Trạng thái trước đó | Bình thường, mệt, mất ngủ, đau hoặc đã lú lẫn nhẹ |
| Biểu hiện cụ thể | Không nhận ra người thân, nói lạc đề, kích động, ngủ gà |
| Diễn biến | Liên tục hay lúc tỉnh lúc lú, nặng hơn vào thời điểm nào |
| Dấu hiệu kèm theo | Sốt, khó thở, đau đầu, yếu tay chân, nôn, tiêu chảy, co giật |
| Ăn uống và bài tiết | Lượng uống giảm, sặc, nôn, tiểu ít, bí tiểu, táo bón |
| Thuốc và điều trị | Tên thuốc, liều đã dùng, giờ dùng, thuốc mới hoặc liều bị bỏ quên |
| Sự cố gần đây | Ngã, va đầu, uống nhầm thuốc hoặc tự dùng thêm sản phẩm khác |
Nếu có thiết bị phù hợp và biết cách sử dụng, gia đình có thể ghi nhiệt độ, nhịp thở, mạch, huyết áp hoặc độ bão hòa oxy. Hướng dẫn theo dõi dấu hiệu sinh tồn ở bệnh nhân ung thư giúp chuẩn hóa cách đo, nhưng một kết quả đơn lẻ không thay thế đánh giá lâm sàng.
Chuẩn bị danh sách thuốc, hồ sơ điều trị gần nhất và thông tin dị ứng trước khi gọi. Nếu an toàn, một đoạn video ngắn về hành vi bất thường có thể giúp đội ngũ điều trị hiểu diễn biến; cần tôn trọng quyền riêng tư của người bệnh và chỉ chia sẻ với nhân viên y tế liên quan.
Giữ an toàn trong lúc chờ tư vấn
Trong quá trình chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà, mục tiêu trước mắt là tránh ngã, sặc, dùng nhầm thuốc và các hành vi gây thương tích.
- Luôn có một người bình tĩnh ở cạnh; không để người đang lú lẫn tự đi lại, tắm, nấu ăn hoặc ra ngoài.
- Nói chậm, dùng câu ngắn và giới thiệu mình nếu người bệnh không nhận ra.
- Nhắc nhẹ về nơi đang ở và thời điểm hiện tại; không tranh cãi về điều người bệnh nhìn hoặc nghe thấy.
- Giảm tiếng ồn, hạn chế nhiều người cùng nói, duy trì ánh sáng vừa đủ và tránh bóng tối dễ gây hiểu nhầm.
- Cất dao, lửa, thuốc, hóa chất, chìa khóa xe và đồ vật có thể gây nguy hiểm.
- Hạ thấp giường nếu có thể, dọn lối đi và hỗ trợ khi người bệnh đứng dậy. Các biện pháp phòng té ngã cho bệnh nhân ung thư tại nhà đặc biệt cần thiết khi người bệnh bồn chồn hoặc mất thăng bằng.
- Không ép ăn, uống hay uống thuốc nếu người bệnh quá buồn ngủ, không ngồi vững hoặc có dấu hiệu nuốt không an toàn. Khi xuất hiện ho, sặc hoặc giọng ướt sau uống, cần lưu ý hướng dẫn về nhận biết và hỗ trợ nuốt khó.
- Nếu người bệnh bất tỉnh nhưng vẫn thở và không nghi chấn thương cột sống, đặt nằm nghiêng an toàn trong khi chờ cấp cứu; tiếp tục quan sát nhịp thở.
Chỉ dùng biện pháp hạn chế vận động khi nhân viên y tế hướng dẫn. Tự trói hoặc ghì giữ có thể làm người bệnh hoảng sợ, kích động và bị thương nặng hơn.
Những việc không nên làm
- Không tự kết luận lú lẫn là do tuổi cao, mất ngủ, tâm lý hoặc bệnh ung thư giai đoạn muộn.
- Không tự ngừng, tăng, giảm hoặc đổi giờ dùng thuốc, kể cả thuốc giảm đau, an thần hay thuốc ngủ.
- Không cho người bệnh dùng thuốc của người khác, rượu hoặc sản phẩm có tác dụng gây ngủ để làm họ “yên hơn”.
- Không ép người bệnh trả lời liên tục để kiểm tra trí nhớ.
- Không tranh cãi, quát mắng hoặc cố chứng minh trải nghiệm của người bệnh là sai.
- Không để người bệnh tự đi vệ sinh hay tự uống thuốc khi đang mất định hướng.
- Không chờ triệu chứng tự hết nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột, tiến triển nhanh hoặc kèm dấu hiệu nguy hiểm.
Lú lẫn mới xuất hiện ở người bệnh ung thư cần được báo cho đội ngũ điều trị, ngay cả khi triệu chứng có lúc giảm. Việc ghi chép chính xác, bảo đảm an toàn và tìm hỗ trợ đúng mức quan trọng hơn việc cố xác định nguyên nhân tại nhà.
