Cổ trướng là tình trạng dịch tích tụ bất thường trong ổ bụng. Ở người bệnh ung thư, tình trạng này có thể liên quan đến chính bệnh ung thư, ảnh hưởng đến gan hoặc hệ bạch huyết; vì vậy, theo dõi phù bạch huyết hoặc một nguyên nhân khác cần được bác sĩ đánh giá.
Không phải mọi trường hợp bụng to hoặc căng đều là cổ trướng. Đầy hơi, táo bón, tắc ruột, khối u hoặc các bệnh lý khác cũng có thể gây bụng chướng. Gia đình không nên tự chẩn đoán mà cần báo cho đội ngũ điều trị khi xuất hiện triệu chứng mới hoặc triệu chứng tăng lên.
Cổ trướng ở bệnh nhân ung thư là gì?
Dịch trong ổ bụng có thể làm bụng tăng kích thước, gây nặng bụng, nhanh no và khó thở. Mức độ ảnh hưởng khác nhau ở từng người; bụng chướng nhiều không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác lượng dịch hoặc mức độ nguy hiểm.
Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ – NCI, việc đánh giá cổ trướng có thể bao gồm khám lâm sàng, xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh và đôi khi lấy mẫu dịch để tìm nguyên nhân. Vì vậy, theo dõi tại nhà chỉ nhằm phát hiện thay đổi sớm, không thay thế chẩn đoán y khoa.
Những biểu hiện gia đình có thể quan sát
Các biểu hiện thường gặp có thể gồm:
- Bụng lớn dần, căng, nặng hoặc quần áo trở nên chật hơn.
- Đau âm ỉ, khó chịu hoặc cảm giác căng tức bụng.
- Nhanh no, ăn kém, buồn nôn hoặc khó tiêu.
- Tăng cân trong thời gian ngắn dù người bệnh ăn ít.
- Khó thở, đặc biệt khi nằm hoặc khi vận động.
- Khó đi lại, cúi người, ngủ hoặc thực hiện sinh hoạt hằng ngày.
- Phù bàn chân, mắt cá chân hoặc cẳng chân.
Những dấu hiệu này không đặc hiệu cho cổ trướng. Nếu bụng chướng ở bệnh nhân ung thư xuất hiện lần đầu, tăng nhanh hoặc đi kèm đau, nôn, sốt hay khó thở, gia đình nên liên hệ nhân viên y tế sớm.
Cách theo dõi cổ trướng tại nhà
Nếu đội điều trị đề nghị theo dõi, gia đình có thể lập một bảng ghi ngắn gọn gồm:
- Thời điểm bắt đầu chướng bụng và diễn biến tăng, giảm hay không đổi.
- Mức độ đau hoặc căng tức; vị trí đau; yếu tố làm triệu chứng nặng hơn.
- Khả năng ăn uống, cảm giác nhanh no, buồn nôn hoặc số lần nôn.
- Tình trạng hô hấp: có khó thở khi nghỉ, khi nằm hay khi đi lại không.
- Số lần đi tiểu, màu nước tiểu và thay đổi rõ rệt so với thường ngày.
- Số lần đại tiện, tình trạng táo bón và người bệnh còn trung tiện được hay không.
- Phù chân, mức độ tỉnh táo và khả năng thực hiện sinh hoạt thường ngày.
- Tên thuốc đang dùng, thời điểm dùng và mọi thay đổi thuốc gần đây.
Nếu được hướng dẫn đo cân nặng hoặc vòng bụng, nên thực hiện trong điều kiện tương tự mỗi lần, chẳng hạn cùng thời điểm trong ngày và cùng vị trí đo. Ghi lại kết quả thay vì chỉ dựa vào trí nhớ. Không cần đo liên tục hoặc quá nhiều lần nếu đội điều trị không yêu cầu.
Có thể chụp ảnh vùng bụng để theo dõi thay đổi nếu người bệnh đồng ý, nhưng ảnh không thay thế việc khám trực tiếp. Không ấn mạnh, xoa bóp hoặc thử xác định lượng dịch bằng các thao tác trên bụng.
Khi nào cần liên hệ nhân viên y tế?
Hãy gọi đội điều trị trong ngày hoặc theo số liên hệ đã được cung cấp nếu người bệnh có một trong các biểu hiện sau:
- Bụng chướng tăng rõ rệt hoặc triệu chứng xuất hiện lần đầu.
- Đau bụng mới xuất hiện hoặc đau tăng dần.
- Khó thở hơn, không nằm thoải mái hoặc giảm khả năng đi lại.
- Ăn uống kém rõ rệt, nhanh no hoặc nôn lặp lại.
- Tiểu ít hơn bình thường, chóng mặt hoặc yếu nhiều.
- Sốt, rét run hoặc cảm thấy đột ngột mệt hơn.
- Không đại tiện, không trung tiện kèm chướng bụng hoặc buồn nôn.
- Phù chân tăng nhanh.
- Dịch rò, đỏ, sưng, đau hoặc chảy máu quanh vị trí ống dẫn lưu nếu người bệnh đang mang ống.
Người đang hóa trị hoặc suy giảm miễn dịch có thể được đội điều trị quy định một ngưỡng sốt và cách xử trí riêng. Gia đình cần làm theo kế hoạch đó, không chờ triệu chứng tự hết.
Khi gọi, hãy cung cấp thời điểm khởi phát, diễn biến, thuốc đã dùng, cân nặng hoặc vòng bụng nếu có, khả năng ăn uống, đi tiểu, đại tiện và các triệu chứng đi kèm. Thông tin cụ thể giúp nhân viên y tế phân loại mức độ khẩn cấp tốt hơn.
Cổ trướng khi nào cần đi viện cấp cứu?
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến khoa cấp cứu gần nhất nếu xuất hiện:
- Khó thở dữ dội, khó thở tăng nhanh, tím môi hoặc không thể nói trọn câu.
- Đau ngực, ngất, lú lẫn mới xuất hiện hoặc khó đánh thức.
- Đau bụng đột ngột, dữ dội; bụng cứng hoặc rất đau khi chạm nhẹ.
- Nôn liên tục kèm bụng chướng tăng, đặc biệt khi không đại tiện hoặc không trung tiện.
- Nôn ra máu, chất giống bã cà phê; đi ngoài phân đen hoặc có máu.
- Sốt kèm rét run, thở nhanh, lú lẫn hoặc tình trạng toàn thân xấu đi nhanh.
- Chảy máu nhiều tại vị trí chọc tháo dịch hoặc ống dẫn lưu và không cầm được bằng ép nhẹ theo hướng dẫn chuyên môn.
Danh sách trên không bao quát mọi tình huống. Nếu gia đình cảm thấy người bệnh đang xấu đi nhanh hoặc không an toàn để tiếp tục theo dõi tại nhà, nên gọi cấp cứu thay vì tự di chuyển. Tại Hà Nội, cần lưu sẵn số của bệnh viện đang điều trị, khoa cấp cứu gần nơi ở và số 115.
Không tự dùng thuốc hoặc chọc tháo dịch
Không tự ý dùng thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng, thuốc giảm đau, thuốc nam, thực phẩm bổ sung hoặc tăng giảm liều thuốc đang điều trị ung thư. Một số thuốc có thể làm tụt huyết áp, rối loạn điện giải, ảnh hưởng chức năng thận, tăng nguy cơ chảy máu hoặc tương tác với phác đồ điều trị.
Gia đình cũng không nên tự hạn chế nước, cắt giảm muối quá mức hoặc ép người bệnh uống nhiều nước nếu chưa có chỉ định. Nhu cầu dịch và dinh dưỡng phụ thuộc vào nguyên nhân cổ trướng, chức năng gan, thận, tim và tình trạng điều trị hiện tại.
Tuyệt đối không tự chọc bụng để tháo dịch. Thủ thuật này cần được thực hiện trong điều kiện phù hợp bởi nhân viên y tế đã được đào tạo. Tự chọc có thể gây chảy máu, nhiễm trùng, tổn thương cơ quan và tụt huyết áp. Nếu người bệnh có ống dẫn lưu tại nhà, chỉ thao tác đúng quy trình và lịch do cơ sở điều trị hướng dẫn; không tự tăng lượng hoặc tần suất dẫn lưu.
Bác sĩ có thể kiểm tra và xử trí như thế nào?
Tùy tình trạng, bác sĩ có thể khám bụng, chỉ định siêu âm hoặc phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác, xét nghiệm máu và phân tích dịch ổ bụng. Điều trị phụ thuộc nguyên nhân, mức độ khó chịu, bệnh ung thư nền và sức khỏe tổng thể của người bệnh.
Các hướng xử trí có thể bao gồm chọc tháo dịch tại cơ sở y tế, dùng thuốc trong trường hợp phù hợp, đặt hệ thống dẫn lưu theo chỉ định hoặc điều trị nguyên nhân gây tích tụ dịch. Không có một phương án chung phù hợp cho tất cả người bệnh.
Thông tin tổng quan về biểu hiện, chẩn đoán và điều trị cổ trướng có thể tham khảo tại NCI và MedlinePlus – Ascites. Nội dung này chỉ nhằm hỗ trợ nhận biết và chuẩn bị thông tin, không thay thế chỉ định của bác sĩ đang điều trị.
Chuẩn bị kế hoạch chăm sóc tại nhà
Gia đình nên thống nhất trước với đội điều trị:
- Triệu chứng nào cần gọi ngay và triệu chứng nào có thể theo dõi.
- Số điện thoại liên hệ trong và ngoài giờ hành chính.
- Cơ sở y tế cần đến nếu người bệnh xấu đi.
- Danh sách thuốc, bệnh nền, dị ứng và hồ sơ điều trị cần mang theo.
- Hướng dẫn riêng về ăn uống, vận động, cân nặng, vòng bụng và chăm sóc ống dẫn lưu nếu có.
Xem thêm hướng dẫn chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà để xây dựng kế hoạch theo dõi triệu chứng, dùng thuốc đúng chỉ định và chuẩn bị tình huống cần hỗ trợ y tế. Đường dẫn nội bộ cần được đơn vị xuất bản kiểm tra trước khi đăng để bảo đảm trang đang tồn tại, được phép lập chỉ mục và phù hợp với nội dung liên kết.
