Bệnh nhân ung thư có thể bị yếu chân, chóng mặt, giảm thăng bằng hoặc mệt nhiều do bệnh, quá trình điều trị, ăn uống kém hay tác dụng của thuốc. Chỉ một lần đứng dậy quá nhanh hoặc bước qua khu vực trơn trượt cũng có thể dẫn đến té ngã.
Phòng ngừa cần bắt đầu từ ba việc: đánh giá tình trạng trước mỗi lần di chuyển, sắp xếp lại không gian sống và hỗ trợ người bệnh bằng kỹ thuật phù hợp. Không nên cố kéo, xốc nách hoặc đỡ toàn bộ trọng lượng khi người bệnh không đủ sức đứng.
Lưu ý: Hướng dẫn dưới đây chỉ hỗ trợ chăm sóc chung tại nhà, không thay thế đánh giá trực tiếp của bác sĩ, điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
Vì sao bệnh nhân ung thư dễ té ngã?
Nguy cơ té ngã không giống nhau ở mọi người bệnh và có thể thay đổi theo từng ngày. Một số yếu tố thường gặp gồm:
- Mệt mỏi, ăn uống kém hoặc nằm lâu khiến sức cơ suy giảm.
- Đau, cứng khớp hoặc hạn chế vận động sau phẫu thuật.
- Tê bì bàn chân, giảm cảm giác hoặc khó xác định vị trí bước chân.
- Chóng mặt khi thay đổi tư thế, mất thăng bằng hoặc buồn ngủ.
- Thị lực giảm hoặc khó quan sát trong điều kiện thiếu sáng.
- Tiểu gấp, tiêu chảy hoặc phải đi vệ sinh nhiều vào ban đêm.
- Sử dụng thuốc có thể gây buồn ngủ, chóng mặt hoặc hạ huyết áp.
- Có tổn thương xương, nguy cơ gãy xương hoặc đã được bác sĩ yêu cầu hạn chế chịu lực.
Không nên tự kết luận nguyên nhân yếu chân hay chóng mặt. Nếu triệu chứng mới xuất hiện, tăng nhanh hoặc xảy ra sau khi thay đổi thuốc, gia đình cần báo cho nhóm điều trị. Không tự ngừng hay điều chỉnh liều thuốc.
Cách nhận biết nguy cơ trước khi cho người bệnh đi lại
Trước mỗi lần hỗ trợ bệnh nhân ung thư đi lại, hãy hỏi người bệnh cảm thấy thế nào và quan sát khả năng vận động thực tế. Có thể kiểm tra nhanh theo trình tự sau:
- Mức độ tỉnh táo: Người bệnh có trả lời rõ ràng, làm theo hướng dẫn và nhận biết được không gian xung quanh không?
- Triệu chứng hiện tại: Có chóng mặt, buồn nôn, khó thở, đau ngực, đau đầu, đau xương hoặc nhìn mờ không?
- Khả năng ngồi: Người bệnh có thể ngồi thẳng ở mép giường mà không nghiêng, trượt hoặc phải được giữ liên tục không?
- Sức chân: Hai chân có chịu được lực không? Có bên nào đột ngột yếu, tê hoặc khuỵu xuống không?
- Khả năng đứng: Người bệnh có thể đứng ổn định trong vài giây mà không choáng hoặc mất thăng bằng không?
- Đường đi: Sàn có khô, đủ sáng và không có vật cản không? Ghế hoặc điểm đến đã được chuẩn bị chưa?
- Dụng cụ hỗ trợ: Gậy, khung tập đi hoặc xe lăn có đúng loại đã được hướng dẫn và đang ở tình trạng sử dụng tốt không?
Nếu người bệnh không thể ngồi vững, không chịu được trọng lượng trên chân hoặc cần người chăm sóc gánh phần lớn cơ thể, không nên cố cho đi lại. Hãy sử dụng phương án di chuyển đã được nhân viên y tế hướng dẫn hoặc đề nghị hỗ trợ chuyên môn.
Điều chỉnh không gian để phòng té ngã
Một môi trường đơn giản, đủ sáng và có lối đi thông thoáng giúp tăng an toàn cho bệnh nhân ung thư tại nhà.
Trong phòng ngủ
- Đặt giường ở độ cao giúp người bệnh có thể ngồi mép giường và đặt bàn chân vững trên sàn.
- Để điện thoại, chuông gọi, nước và vật dụng thiết yếu trong tầm với.
- Bố trí đèn ngủ và công tắc thuận tiện, đặc biệt trên đường từ giường đến nhà vệ sinh.
- Không để dây điện, ghế thấp, túi đồ hoặc vật nhỏ trên lối đi.
- Tránh để người bệnh tự trèo qua thành giường. Thanh chắn giường chỉ nên dùng khi có chỉ định và hướng dẫn phù hợp vì sử dụng sai có thể tạo thêm nguy cơ mắc kẹt hoặc chấn thương.
Trong phòng tắm và nhà vệ sinh
- Giữ sàn khô, xử lý ngay nước đọng.
- Sử dụng bề mặt hoặc thảm chống trượt phù hợp; tránh thảm dễ cuộn mép.
- Lắp tay vịn chắc chắn nếu điều kiện cho phép. Không dùng thanh treo khăn làm điểm bám.
- Chuẩn bị ghế tắm hoặc ghế vệ sinh nâng cao khi đã được nhân viên chuyên môn tư vấn.
- Không khóa cửa từ bên trong nếu người bệnh cần trợ giúp thường xuyên.
Trên lối đi
- Dọn bỏ thảm rời, dây điện và đồ đạc dễ vấp.
- Sắp xếp đồ dùng thường xuyên ở vị trí vừa tầm, tránh phải với cao hoặc cúi sâu.
- Bảo đảm cầu thang có tay vịn và ánh sáng rõ. Người bệnh yếu chân không nên tự đi cầu thang.
- Cho người bệnh mang dép hoặc giày vừa chân, đế bám tốt; tránh đi tất trên sàn trơn hoặc dùng dép rộng, dễ tuột.
Nếu người bệnh thường phải đi vệ sinh gấp hoặc vào ban đêm, có thể trao đổi với nhân viên y tế về cách bố trí bô vệ sinh, ghế vệ sinh cạnh giường hoặc lịch hỗ trợ phù hợp.
Cách hỗ trợ người bệnh đứng lên an toàn
Trước khi hỗ trợ, người chăm sóc cần giải thích từng bước và chờ người bệnh đồng ý. Không kéo bất ngờ khi người bệnh chưa sẵn sàng.
Từ tư thế nằm sang ngồi
- Cho người bệnh nghiêng sang một bên theo hướng thuận tiện.
- Hướng dẫn đưa hai chân ra mép giường trong khi dùng tay chống để nâng thân người.
- Cho ngồi yên ở mép giường một lúc, hai bàn chân đặt chắc trên sàn.
- Hỏi xem người bệnh có chóng mặt, hoa mắt, buồn nôn hoặc khó thở không.
Nếu chóng mặt xuất hiện, không tiếp tục kéo người bệnh đứng lên. Hỗ trợ họ ngồi hoặc nằm lại an toàn và liên hệ nhân viên y tế nếu triệu chứng không hết, tái diễn hoặc nặng lên.
Từ ngồi sang đứng
- Chọn ghế chắc chắn, tốt nhất có tay vịn; khóa bánh xe nếu dùng xe lăn.
- Đưa người bệnh ra gần mép ghế nhưng không để trượt khỏi ghế.
- Đặt hai bàn chân vững trên sàn, ở vị trí thuận lợi để đứng lên.
- Hướng dẫn người bệnh hơi nghiêng thân về phía trước và dùng tay đẩy từ mặt ghế hoặc tay vịn.
- Người hỗ trợ đứng gần bên yếu hơn, giữ tư thế vững và hướng dẫn bằng lời.
- Sau khi đứng, chờ người bệnh giữ thăng bằng rồi mới bắt đầu bước.
Không để người bệnh vòng tay qua cổ người chăm sóc. Không kéo bàn tay, cẳng tay hoặc xốc dưới nách vì có thể làm đau vai, tổn thương da và khiến cả hai cùng mất thăng bằng.
Đai hỗ trợ di chuyển chỉ nên dùng khi đã được nhân viên chuyên môn hướng dẫn trực tiếp. Đai không thay thế khả năng chịu lực của chân và không phù hợp với mọi tình trạng, đặc biệt khi người bệnh có vết mổ, ống dẫn lưu, đau vùng bụng hoặc tổn thương xương.
Dìu người bệnh đúng cách khi di chuyển
Khi người bệnh đã đứng ổn định:
- Đi sát bên và hơi chếch về phía bên yếu hơn, thay vì đứng trước mặt rồi đi lùi.
- Di chuyển chậm, bước ngắn và nhắc người bệnh nhìn về phía trước.
- Không để người bệnh bám vào đồ nội thất không chắc chắn.
- Không kéo giật cánh tay khi người bệnh chậm bước hoặc mất thăng bằng.
- Dừng ngay nếu xuất hiện chóng mặt, đau, khó thở, run chân hoặc đầu gối khuỵu.
- Chuẩn bị sẵn ghế nghỉ trên quãng đường nếu người bệnh nhanh mệt.
Gậy hoặc khung tập đi cần được lựa chọn và điều chỉnh theo người sử dụng. Dùng thiết bị quá cao, quá thấp hoặc sai bên có thể làm tư thế kém ổn định hơn. Nếu chưa được hướng dẫn, gia đình nên đề nghị bác sĩ, điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng đánh giá.
Nếu người bệnh bắt đầu mất thăng bằng, người chăm sóc không nên cố giữ toàn bộ trọng lượng bằng tay hoặc xoay vặn lưng để kéo người bệnh lên. Hãy ưu tiên bảo vệ chính mình, gọi thêm người hỗ trợ và chỉ hướng người bệnh xuống bề mặt an toàn khi có thể thực hiện mà không gây nguy hiểm. Không cố đỡ một mình khi người bệnh nặng hoặc không còn khả năng phối hợp.
Khi nào không nên tự cho người bệnh đi lại?
Tạm dừng việc đứng lên hoặc đi bộ và xin tư vấn y tế khi người bệnh:
- Đột ngột yếu chân, tê chân, mất thăng bằng hoặc không thể chịu lực.
- Không thể ngồi thẳng nếu không có người giữ liên tục.
- Lơ mơ, lú lẫn, kích động bất thường hoặc khó làm theo hướng dẫn.
- Chóng mặt nhiều, gần ngất hoặc vừa ngất.
- Khó thở, đau ngực, tim đập bất thường hoặc mệt kiệt sức.
- Đau dữ dội, đau tăng khi chịu lực hoặc nghi có gãy xương.
- Có chảy máu chưa kiểm soát, vết mổ bất thường hoặc ống dẫn lưu có nguy cơ bị kéo.
- Vừa té ngã và chưa được đánh giá chấn thương.
- Đã được bác sĩ yêu cầu không chịu lực, hạn chế vận động hoặc chỉ di chuyển bằng thiết bị chuyên dụng.
- Không có dụng cụ hoặc số người hỗ trợ theo kế hoạch đã được hướng dẫn.
Đặc biệt, đau lưng mới xuất hiện hoặc tăng nhanh kèm yếu, tê chân, khó đi, bí tiểu, tiểu không tự chủ hoặc mất kiểm soát đại tiện cần được đánh giá khẩn cấp. Không cố cho người bệnh tiếp tục đi lại.
Xử trí khi người bệnh bị ngã
Khi xảy ra té ngã, không vội kéo người bệnh đứng dậy.
- Giữ bình tĩnh, kiểm tra người bệnh có tỉnh và thở bình thường không.
- Hỏi vị trí đau; quan sát chảy máu, sưng, biến dạng chi hoặc dấu hiệu va đập đầu.
- Không di chuyển nếu nghi chấn thương đầu, cổ, cột sống, vùng hông hoặc gãy xương, trừ khi vị trí hiện tại có nguy hiểm trực tiếp.
- Gọi cấp cứu hoặc nhân viên y tế phù hợp với mức độ triệu chứng.
- Giữ người bệnh ấm và ở tư thế dễ chịu trong khi chờ hỗ trợ. Không cho ăn uống nếu họ lơ mơ hoặc có thể cần xử trí cấp cứu.
- Ghi lại thời điểm, hoàn cảnh xảy ra ngã, triệu chứng trước khi ngã và các thuốc vừa sử dụng để cung cấp cho nhân viên y tế.
Ngay cả khi chưa thấy chấn thương rõ, gia đình vẫn nên thông báo cho nhóm điều trị nếu người bệnh đang dùng thuốc ảnh hưởng đến đông máu, có nguy cơ tổn thương xương, đã đập đầu hoặc xuất hiện đau và bất thường sau đó.
Dấu hiệu cần liên hệ nhân viên y tế
Gọi cấp cứu ngay
Tại Việt Nam, có thể gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất nếu người bệnh có một trong các dấu hiệu:
- Bất tỉnh, khó đánh thức hoặc không thở bình thường.
- Khó thở rõ, đau ngực hoặc tím tái.
- Co giật.
- Méo miệng, nói khó hoặc yếu liệt đột ngột một bên cơ thể.
- Chảy máu nhiều hoặc không kiểm soát được.
- Nghi gãy xương, biến dạng chi, đau dữ dội hoặc không thể cử động.
- Va đập đầu kèm nôn, đau đầu tăng, lú lẫn, buồn ngủ bất thường hoặc yếu tay chân.
- Đau lưng kèm yếu hoặc tê chân, khó đi hay mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện.
Không tự lái xe đưa người bệnh đi nếu tình trạng không ổn định hoặc việc di chuyển có thể làm chấn thương nặng hơn.
Liên hệ nhóm điều trị sớm
Trao đổi với bác sĩ hoặc điều dưỡng khi có:
- Yếu chân, tê bì hoặc chóng mặt mới xuất hiện.
- Nhiều lần suýt ngã hoặc số lần té ngã tăng lên.
- Khả năng đứng, đi lại giảm so với trước.
- Buồn ngủ hoặc mất thăng bằng sau khi bắt đầu hay thay đổi thuốc.
- Đau khi đứng hoặc chịu lực.
- Sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng trong thời gian điều trị ung thư; thực hiện theo ngưỡng nhiệt độ và kế hoạch liên hệ mà cơ sở điều trị đã cung cấp.
- Nhu cầu đánh giá gậy, khung tập đi, xe lăn hoặc kỹ thuật chuyển tư thế.
Giới hạn của hướng dẫn chăm sóc trực tuyến
Không thể xác định qua bài viết liệu tình trạng bệnh nhân ung thư yếu chân là do suy giảm thể lực, thuốc, mất nước, thiếu máu, vấn đề thần kinh, tổn thương xương hay một nguyên nhân khác. Mức độ hỗ trợ phù hợp còn phụ thuộc vào loại ung thư, vị trí tổn thương, phẫu thuật, đường truyền, ống dẫn lưu, thuốc đang dùng và khả năng của người chăm sóc.
Gia đình nên đề nghị đánh giá trực tiếp nếu người bệnh bắt đầu cần trợ giúp nhiều hơn, thường xuyên mất thăng bằng hoặc không còn sử dụng an toàn thiết bị hiện có. Bác sĩ, điều dưỡng và kỹ thuật viên phục hồi chức năng có thể hướng dẫn cách chuyển giường, dùng dụng cụ hỗ trợ và xây dựng mức vận động phù hợp với từng người.
Mục tiêu không phải là buộc người bệnh đi bằng mọi giá, mà là duy trì vận động trong giới hạn an toàn. Khi còn nghi ngờ về khả năng chịu lực hoặc có triệu chứng bất thường, hãy dừng lại và liên hệ nhân viên y tế thay vì cố kéo, đỡ hoặc cho người bệnh tự đi.
