Nuốt khó ở bệnh nhân ung thư có thể xuất hiện khi ăn, uống hoặc dùng thuốc. Tình trạng này không chỉ làm giảm lượng dinh dưỡng và nước đưa vào cơ thể mà còn có thể khiến thức ăn, chất lỏng đi vào đường thở. Người nhà cần nhận biết sớm, ghi lại diễn biến và trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự áp dụng chế độ ăn hoặc kỹ thuật nuốt chưa được đánh giá.
Thông tin dưới đây nhằm hỗ trợ theo dõi và chăm sóc an toàn, không thay thế chẩn đoán hay hướng dẫn cá nhân từ bác sĩ, điều dưỡng, chuyên gia âm ngữ trị liệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Nuốt khó ở bệnh nhân ung thư biểu hiện thế nào?
Người bệnh có thể khó nuốt do khối u, tác dụng của điều trị, đau hoặc tổn thương vùng miệng – họng, khô miệng, suy yếu cơ hay những nguyên nhân khác. Vị trí và mức độ nuốt khó ở mỗi người không giống nhau, nên cần được đánh giá cụ thể.
Các biểu hiện người nhà có thể quan sát gồm:
- Mất nhiều thời gian hơn để nhai hoặc nuốt.
- Khó đưa thức ăn ra phía sau miệng, phải nuốt nhiều lần cho một miếng.
- Ho, hắng giọng hoặc nghẹn trong và sau khi ăn uống.
- Cảm giác thức ăn mắc ở cổ hoặc sau xương ức.
- Đau khi nuốt; né tránh ăn vì sợ đau hoặc sợ nghẹn.
- Thức ăn còn đọng trong miệng, chảy nước dãi hoặc rò thức ăn khỏi môi.
- Giọng nói thay đổi, nghe ướt hoặc khàn sau khi nuốt.
- Khó uống nước, nuốt thuốc hoặc nuốt nước bọt.
- Bữa ăn kéo dài, nhanh mệt, ăn ít dần hoặc từ chối ăn.
- Sụt cân, khô miệng, tiểu ít hoặc có biểu hiện suy kiệt.
Cảm giác mắc ở cổ và cảm giác mắc sau xương ức có thể gợi ý những vị trí khác nhau, nhưng người nhà không nên tự xác định nguyên nhân. Hãy mô tả chính xác thời điểm, loại thức ăn và triệu chứng để nhân viên y tế đánh giá.
Dấu hiệu sặc khi ăn cần chú ý
Sặc xảy ra khi thức ăn, đồ uống, nước bọt hoặc chất nôn đi vào đường thở. Những dấu hiệu dễ nhận thấy gồm:
- Ho dữ dội hoặc nghẹn ngay khi đang ăn, uống.
- Không thể nói, ho hiệu quả hoặc hít thở bình thường.
- Thở rít, khó thở, tím môi hoặc tím đầu ngón tay.
- Hắng giọng liên tục sau khi nuốt.
- Giọng trở nên ướt, khò khè hoặc khác thường sau ăn.
- Chảy nước mắt, đỏ mặt, hoảng hốt khi nuốt.
- Thức ăn hoặc nước trào ra mũi.
Một số trường hợp thức ăn hoặc chất lỏng vào đường thở nhưng người bệnh không ho rõ ràng, thường được gọi là sặc thầm lặng. Người nhà không thể loại trừ nguy cơ chỉ vì không thấy ho. Sốt, khó thở, ho tăng, đờm thay đổi, đau ngực hoặc tình trạng hô hấp xấu đi sau các bữa ăn cần được báo cho nhân viên y tế.
Cách ghi nhận khả năng ăn uống để báo nhân viên y tế
Nhật ký ngắn trong vài bữa ăn có thể giúp đội ngũ điều trị hiểu vấn đề rõ hơn. Không cần ép người bệnh thử nhiều loại thức ăn để kiểm tra. Chỉ ghi lại những gì diễn ra trong chế độ đang được sử dụng.
| Nội dung cần ghi | Ví dụ cách mô tả |
|---|---|
| Thời điểm | Bữa sáng, trưa, tối hoặc lúc uống thuốc |
| Loại thức ăn, đồ uống | Ghi đúng tên và trạng thái thực tế, không tự phân loại chuyên môn |
| Lượng dùng được | Ăn hết, khoảng một nửa, vài thìa hoặc không thể ăn |
| Thời gian bữa ăn | Nhanh hơn hay kéo dài hơn thường ngày |
| Triệu chứng | Ho, nghẹn, đau, giọng ướt, thức ăn đọng trong miệng |
| Thời điểm xuất hiện | Trước, trong hay sau khi nuốt |
| Khả năng nuốt thuốc | Nuốt được, đau, mắc hoặc ho sau khi uống |
| Tình trạng chung | Tỉnh táo, mệt, buồn ngủ, khó thở, sốt |
| Nước tiểu và dấu hiệu thiếu nước | Tiểu ít hơn bình thường, khô miệng, chóng mặt nếu có |
Nếu an toàn và được người bệnh đồng ý, người nhà có thể ghi âm giọng nói trước và sau bữa ăn hoặc quay lại biểu hiện bất thường để cho nhân viên y tế xem. Video không thay thế khám trực tiếp và không nên được thực hiện nếu làm chậm việc cấp cứu.
Khi liên hệ cơ sở y tế, hãy chuẩn bị thêm thông tin về loại ung thư, phương pháp điều trị gần đây, thuốc đang dùng, thời điểm bắt đầu khó nuốt và mức thay đổi so với trước đó.
Nguyên tắc hỗ trợ người bệnh khó nuốt tại nhà
Việc hỗ trợ người bệnh khó nuốt tại nhà cần tuân theo kế hoạch đã được đội ngũ điều trị xác nhận. Một số nguyên tắc chung gồm:
- Chỉ cho ăn uống khi người bệnh tỉnh táo và có thể phối hợp.
- Tạo không gian yên tĩnh, hạn chế vừa ăn vừa nói hoặc bị phân tâm.
- Hỗ trợ người bệnh ngồi hoặc giữ tư thế theo hướng dẫn chuyên môn đã được cung cấp.
- Cho người bệnh đủ thời gian; không thúc ép ăn nhanh hoặc cố ăn hết khẩu phần.
- Quan sát nhịp thở, giọng nói, ho và mức tỉnh táo trong suốt bữa ăn.
- Dừng cho ăn uống nếu xuất hiện ho liên tục, nghẹn, khó thở, giọng thay đổi rõ hoặc người bệnh quá mệt.
- Thực hiện chăm sóc răng miệng nhẹ nhàng theo hướng dẫn, vì thức ăn tồn đọng và vệ sinh miệng kém có thể làm tăng vấn đề tại khoang miệng.
- Đảm bảo người chăm sóc biết số điện thoại của cơ sở điều trị và cách gọi cấp cứu 115.
Nếu người bệnh đang được chăm sóc giảm nhẹ, mục tiêu ăn uống có thể liên quan đến sự thoải mái và mong muốn cá nhân. Quyết định tiếp tục ăn bằng miệng khi có nguy cơ sặc cần được thảo luận rõ với người bệnh, gia đình và đội ngũ chăm sóc; không nên để người nhà tự gánh quyết định này.
Những việc không nên tự thực hiện
Khi chưa có đánh giá chuyên môn, người nhà không nên:
- Tự chuyển sang thức ăn xay, lỏng, đặc hoặc dùng chất làm đặc với giả định rằng cách đó luôn an toàn hơn.
- Tự hướng dẫn các tư thế đầu, động tác nuốt hoặc bài tập cơ vùng miệng – họng.
- Cho dùng ống hút nếu chưa biết phương thức này có phù hợp với người bệnh hay không.
- Dùng nước để cố đẩy phần thức ăn đang mắc xuống.
- Ép ăn, đổ thức ăn vào miệng hoặc tiếp tục cho ăn khi người bệnh buồn ngủ, giảm tỉnh táo hay khó thở.
- Tự nghiền, bẻ hoặc mở viên thuốc. Một số thuốc không được phép thay đổi dạng bào chế; cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
- Dùng tay móc dị vật trong miệng khi không nhìn thấy rõ, vì có thể đẩy dị vật vào sâu hơn.
- Tự đặt hoặc tự điều chỉnh ống nuôi ăn nếu chưa được huấn luyện và chỉ định.
Độ đặc của thức ăn, lượng mỗi lần ăn, dụng cụ hỗ trợ và kỹ thuật nuốt phải được lựa chọn theo kết quả đánh giá của từng người. Một biện pháp phù hợp với bệnh nhân này có thể không an toàn với bệnh nhân khác.
Khi nào khó nuốt cần đi viện?
Gọi cấp cứu 115 ngay
Gọi cấp cứu nếu người bệnh:
- Không thể thở, nói hoặc ho hiệu quả do nghi tắc đường thở.
- Tím tái, mất ý thức hoặc giảm ý thức đột ngột.
- Khó thở nghiêm trọng hoặc tình trạng hô hấp xấu đi nhanh.
Trong lúc chờ cấp cứu, làm theo hướng dẫn của tổng đài. Chỉ thực hiện sơ cứu hóc nghẹn nếu người hỗ trợ đã được hướng dẫn đúng; không cố cho người bệnh uống nước hoặc ăn thêm.
Cần được đánh giá y tế khẩn hoặc trong thời gian sớm nhất
Liên hệ đội ngũ điều trị hoặc đến cơ sở y tế nếu có một trong các tình trạng sau:
- Không nuốt được nước bọt, chảy dãi nhiều hoặc cảm giác thức ăn mắc không hết.
- Nuốt khó xuất hiện đột ngột hoặc tăng nhanh.
- Ho, nghẹn lặp lại ở nhiều bữa ăn.
- Không thể uống đủ nước, ăn rất ít hoặc không dùng được thuốc cần thiết.
- Sốt, ho tăng, khó thở, đau ngực hoặc đờm thay đổi sau một lần sặc.
- Nôn ra máu, ho ra máu hoặc có dấu hiệu chảy máu bất thường.
- Đau nhiều khi nuốt, sụt cân, suy yếu hoặc dấu hiệu thiếu nước.
- Người bệnh đang điều trị ung thư và có triệu chứng mới khiến khả năng ăn uống giảm rõ rệt.
Nếu đang ở Hà Nội, gia đình có thể liên hệ cơ sở ung bướu đang quản lý người bệnh hoặc khoa cấp cứu gần nhất. Không nên trì hoãn chỉ để chờ đúng bác sĩ điều trị khi người bệnh có dấu hiệu nguy hiểm.
Nhân viên y tế có thể đánh giá những gì?
Tùy biểu hiện, bác sĩ và các chuyên gia liên quan có thể xem xét:
- Nuốt khó xảy ra ở giai đoạn nào và có nguy cơ thức ăn vào đường thở hay không.
- Tổn thương miệng, đau, khô miệng hoặc tác dụng phụ của điều trị.
- Khả năng đáp ứng nhu cầu nước, dinh dưỡng và dùng thuốc.
- Có cần đánh giá nuốt chuyên sâu hoặc thăm dò bổ sung hay không.
- Dạng thức ăn, đồ uống, tư thế và chiến lược nuốt phù hợp với riêng người bệnh.
- Mục tiêu chăm sóc, đặc biệt khi người bệnh đang được chăm sóc giảm nhẹ.
Người nhà hỗ trợ tốt nhất bằng cách nhận biết thay đổi vị giác ở bệnh nhân ung thư: cách hỗ trợ, dừng bữa ăn khi có dấu hiệu không an toàn và cung cấp thông tin cụ thể cho nhân viên y tế. Không có một chế độ ăn hay kỹ thuật nuốt chung phù hợp cho mọi bệnh nhân ung thư khó nuốt.
