Mệt mỏi ở người bệnh ung thư không chỉ là cảm giác buồn ngủ sau một ngày hoạt động. Người bệnh có thể thấy kiệt sức, yếu toàn thân, khó tập trung hoặc không đủ sức thực hiện những việc vốn rất quen thuộc. Nghỉ ngơi có thể giúp nhưng không phải lúc nào cũng làm cảm giác mệt biến mất hoàn toàn.
Tình trạng này có thể liên quan đến bệnh ung thư, quá trình điều trị, thiếu máu, đau, mất ngủ, ăn uống kém, mất nước, nhiễm trùng, tác dụng của thuốc hoặc căng thẳng tâm lý. Vì vậy, người chăm sóc không nên mặc định rằng mệt mỏi là điều phải chịu đựng và không cần trao đổi với nhân viên y tế.
Mệt mỏi ở người bệnh ung thư biểu hiện thế nào?
Mệt mỏi có thể xuất hiện theo nhiều cách:
- Người bệnh nằm hoặc ngồi nhiều hơn bình thường.
- Đi lại chậm, phải dừng nghỉ hoặc cần người dìu.
- Không muốn ăn, ăn ít vì quá mệt để nhai hoặc nuốt.
- Khó tắm rửa, thay quần áo, đi vệ sinh hay tự chuẩn bị bữa ăn.
- Ngủ nhiều ban ngày nhưng vẫn không thấy khỏe hơn.
- Khó ngủ vào ban đêm hoặc thức giấc nhiều lần.
- Khó tập trung, ít trò chuyện, dễ cáu gắt hoặc mất hứng thú.
- Hụt hơi, chóng mặt, hồi hộp hoặc yếu rõ khi vận động nhẹ.
Người chăm sóc nên hỏi người bệnh cảm thấy thế nào thay vì chỉ dựa vào vẻ bề ngoài. Một người vẫn có thể cố gắng trò chuyện bình thường nhưng đã không còn đủ sức ăn uống hoặc tự chăm sóc.
Cách theo dõi mức độ mệt mỏi hằng ngày
Có thể đề nghị người bệnh tự chấm mức độ mệt trên thang từ 0 đến 10, trong đó 0 là không mệt và 10 là mức mệt nặng nhất mà người bệnh hình dung được. Đây là cách ghi nhận diễn biến, không thay thế đánh giá chuyên môn.
Nên ghi vào cùng một thời điểm mỗi ngày và bổ sung các thông tin sau:
- Mệt bắt đầu hoặc tăng lên vào thời điểm nào.
- Mức mệt hiện tại và mức mệt cao nhất trong ngày.
- Hoạt động nào làm người bệnh mệt hơn.
- Nghỉ ngơi có giúp đỡ mệt hay không.
- Người bệnh ăn, uống và ngủ được bao nhiêu so với thường ngày.
- Có đau, sốt, khó thở, chóng mặt, buồn nôn hoặc dấu hiệu mới nào không.
- Thuốc đang sử dụng và thời điểm xuất hiện mệt sau khi dùng thuốc hoặc điều trị.
Quan trọng hơn con số riêng lẻ là xu hướng thay đổi. Mức mệt tăng dần, xuất hiện đột ngột hoặc làm người bệnh mất khả năng thực hiện sinh hoạt cơ bản đều cần được lưu ý.
Đánh giá ảnh hưởng đến ăn uống, đi lại và sinh hoạt
Ăn uống
Người chăm sóc cần quan sát xem người bệnh có:
- Bỏ bữa hoặc chỉ ăn được vài miếng vì mệt.
- Không đủ sức ngồi ăn, nhai hoặc tự cầm thìa.
- Uống ít hơn, khô miệng hoặc tiểu ít hơn bình thường.
- Buồn nôn, nôn, đau miệng, khó nuốt hay thay đổi vị giác.
- Cần người chuẩn bị thức ăn hoặc hỗ trợ trong suốt bữa ăn.
Có thể chia bữa thành phần nhỏ, chuẩn bị món dễ ăn và đặt đồ dùng trong tầm với. Không ép ăn khi người bệnh đang buồn nôn, khó nuốt hoặc quá mệt. Kế hoạch ăn uống cần phù hợp với chỉ định điều trị và các bệnh đi kèm. Xem thêm hướng dẫn dinh dưỡng cho người bệnh ung thư để lựa chọn bữa ăn phù hợp hơn.
Đi lại
Hãy đánh giá người bệnh có thể tự ngồi dậy, đứng lên, đi trong phòng và vào nhà vệ sinh hay không. Chú ý các biểu hiện như loạng choạng, phải bám vào đồ vật, chóng mặt khi đứng, hụt hơi hoặc từng suýt ngã.
Nếu người bệnh yếu hoặc không vững:
- Để lối đi thông thoáng, đủ ánh sáng.
- Đặt vật dụng thường dùng gần giường hoặc ghế ngồi.
- Khuyến khích đứng lên từ từ và ngồi lại nếu chóng mặt.
- Hỗ trợ khi đi lại, đặc biệt vào ban đêm.
- Không tự ý sử dụng dụng cụ trợ giúp nếu chưa biết cách dùng an toàn.
Không cố bắt người bệnh đi bộ khi đang chóng mặt, đau ngực, khó thở hoặc yếu tăng nhanh.
Ngủ nghỉ
Cần phân biệt nghỉ có kế hoạch với nằm trên giường gần như cả ngày. Ngủ ngày quá lâu có thể làm người bệnh khó ngủ ban đêm, nhưng cố thức hoặc cố vận động khi kiệt sức cũng không phù hợp.
Theo dõi giờ ngủ, số lần thức giấc, mức tỉnh táo sau khi ngủ và các yếu tố làm gián đoạn giấc ngủ như đau, ho, khó thở, tiểu đêm hoặc lo âu. Nếu mất ngủ liên quan đến căng thẳng, người chăm sóc có thể tham khảo thêm bài hỗ trợ tâm lý cho người bệnh ung thư.
Sinh hoạt cá nhân
Đánh giá khả năng tự tắm, thay quần áo, đi vệ sinh, dùng thuốc và chuẩn bị thức ăn. Có thể chia mỗi việc thành các bước nhỏ, cho phép người bệnh ngồi khi thực hiện và chỉ hỗ trợ phần họ chưa làm được. Mục tiêu là duy trì sự an toàn và khả năng tự chủ, không làm thay toàn bộ khi chưa cần thiết.
Sắp xếp hoạt động và thời gian nghỉ phù hợp
Khi chăm sóc bệnh nhân ung thư mệt mỏi, nên ưu tiên những việc có ý nghĩa hoặc thật sự cần thiết thay vì cố duy trì lịch sinh hoạt cũ.
Một số nguyên tắc có thể áp dụng:
- Chọn thời điểm còn nhiều năng lượng: Sắp xếp tắm rửa, ăn bữa chính, tái khám hoặc trò chuyện vào lúc người bệnh thường tỉnh táo nhất.
- Chia nhỏ công việc: Thay vì tắm và thay quần áo liên tục, có thể nghỉ giữa từng bước.
- Xen kẽ hoạt động với nghỉ: Nghỉ trước khi kiệt sức thường hữu ích hơn chờ đến lúc không thể tiếp tục.
- Chuẩn bị trước: Đặt quần áo, thuốc, nước và đồ ăn gần nơi người bệnh sinh hoạt để giảm số lần di chuyển.
- Ưu tiên hoạt động nhẹ nếu phù hợp: Vận động nhẹ có thể được cân nhắc khi người bệnh đủ an toàn và đội ngũ điều trị không yêu cầu hạn chế. Dừng lại nếu xuất hiện đau, chóng mặt, khó thở hoặc yếu tăng lên.
- Giữ nhịp ngủ tương đối ổn định: Hạn chế các giấc ngủ ngày quá dài nếu chúng làm ảnh hưởng đến giấc ngủ ban đêm.
Mỗi người có khả năng chịu đựng khác nhau. Không nên so sánh với người bệnh khác hoặc thúc ép vì cho rằng cố gắng nhiều hơn sẽ hết mệt.
Hỗ trợ người bệnh ung thư tại nhà an toàn
Người chăm sóc có thể hỗ trợ bằng những việc thiết thực:
- Hỏi người bệnh muốn ưu tiên việc gì trong ngày.
- Giúp chuẩn bị bữa ăn, thuốc và vật dụng cá nhân theo kế hoạch đã được hướng dẫn.
- Giữ chuông, điện thoại hoặc phương tiện gọi hỗ trợ trong tầm tay.
- Theo dõi khả năng ăn uống, đi lại, ngủ và tự chăm sóc.
- Ghi lại triệu chứng mới, thời điểm xuất hiện và yếu tố làm nặng hơn.
- Luân phiên người chăm sóc nếu có thể để tránh kiệt sức cho cả gia đình.
- Trao đổi với đội ngũ điều trị trước khi dùng thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc biện pháp được quảng cáo là tăng năng lượng.
Không tự ngừng thuốc điều trị vì nghi ngờ thuốc gây mệt. Nhân viên y tế cần đánh giá nguyên nhân và quyết định có cần điều chỉnh hay không.
Khi nào cần báo nhân viên y tế?
Hãy liên hệ với đội ngũ điều trị khi:
- Mệt xuất hiện đột ngột, tăng nhanh hoặc khác rõ so với những ngày trước.
- Nghỉ ngơi không cải thiện và tình trạng kéo dài hoặc ngày càng nặng.
- Người bệnh không đủ sức ăn, uống, đi vệ sinh hoặc thực hiện sinh hoạt cơ bản.
- Ăn uống giảm rõ, nôn nhiều, khó nuốt hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Chóng mặt, tim đập nhanh, khó thở khi vận động nhẹ hoặc da nhợt hơn bình thường.
- Đau, mất ngủ, buồn bã, lo âu hoặc mất hứng thú đang làm mức mệt nặng hơn.
- Có sốt hoặc dấu hiệu nghi nhiễm trùng. Người đang điều trị ung thư cần thực hiện đúng ngưỡng nhiệt độ và hướng dẫn liên hệ khẩn do cơ sở điều trị cung cấp.
- Mệt xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc mới hoặc thay đổi liều thuốc.
- Người chăm sóc không còn bảo đảm an toàn khi hỗ trợ tại nhà.
Cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp nếu người bệnh khó thở dữ dội, đau ngực, ngất, lú lẫn mới xuất hiện, khó đánh thức, co giật, yếu liệt đột ngột hoặc chảy máu không kiểm soát. Xem danh sách đầy đủ hơn tại bài dấu hiệu nguy hiểm ở người bệnh ung thư. Nếu chưa chắc tình trạng có khẩn cấp hay không, hãy liên hệ cơ sở điều trị hoặc dịch vụ cấp cứu tại địa phương.
Gợi ý ghi chép dành cho người chăm sóc
Có thể dùng bảng ngắn dưới đây để theo dõi mức độ mệt mỏi và cung cấp thông tin rõ ràng khi trao đổi với nhân viên y tế:
| Nội dung | Thông tin cần ghi |
|---|---|
| Thời điểm | Ngày, giờ xuất hiện hoặc tăng mệt |
| Mức độ | Điểm từ 0 đến 10 theo cảm nhận của người bệnh |
| Ăn uống | Ăn được bao nhiêu, uống có giảm không, có nôn hoặc khó nuốt không |
| Đi lại | Tự đi được, cần dìu hay không thể rời giường |
| Ngủ nghỉ | Giờ ngủ ban ngày, giấc ngủ ban đêm, nghỉ có đỡ mệt không |
| Sinh hoạt | Có tự tắm, thay đồ, đi vệ sinh và dùng thuốc được không |
| Triệu chứng kèm theo | Đau, sốt, khó thở, chóng mặt, hồi hộp, buồn bã hoặc lú lẫn |
| Xử trí đã thực hiện | Nghỉ, ăn nhẹ, uống nước hoặc biện pháp đã được nhân viên y tế hướng dẫn |
Bảng theo dõi không nhằm tự chẩn đoán nguyên nhân. Giá trị chính của nó là giúp nhận ra thay đổi sớm và giúp đội ngũ điều trị hiểu mệt mỏi đang ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống hằng ngày của người bệnh.
