Lưu ý chuyên môn: Đây là nội dung hướng dẫn chung về nhận biết và xử trí lú lẫn ở bệnh nhân ung thư, không thay thế đánh giá trực tiếp của bác sĩ. Bản thảo cần được bác sĩ ung bướu hoặc bác sĩ chăm sóc giảm nhẹ tại Việt Nam duyệt trước khi xuất bản. Kế hoạch xử trí riêng do cơ sở điều trị cung cấp luôn được ưu tiên vì nguy cơ phụ thuộc loại ung thư, giai đoạn bệnh, phác đồ điều trị và bệnh nền của từng người.
Người chăm sóc cần biết dấu hiệu nguy hiểm ở bệnh nhân ung thư để phân biệt ba tình huống: phải gọi cấp cứu ngay, cần liên hệ bác sĩ sớm trong ngày hoặc có thể tiếp tục theo dõi theo kế hoạch chuyên môn. Không nên chờ triệu chứng “thật nặng” mới tìm hỗ trợ, đặc biệt khi người bệnh đang hóa trị, xạ trị, dùng thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch hoặc vừa phẫu thuật.
Bảng phân loại dấu hiệu cần cấp cứu, gọi bác sĩ và theo dõi
| Mức độ | Dấu hiệu thường gặp | Hành động nên làm |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở rõ rệt hoặc tăng nhanh; đau ngực; tím môi; bất tỉnh; co giật; lú lẫn xuất hiện đột ngột; méo miệng, yếu liệt một bên; chảy máu nhiều hoặc không cầm; nôn ra máu; đi ngoài phân đen kèm choáng; phản ứng dị ứng nặng; yếu chân mới xuất hiện kèm bí tiểu, mất kiểm soát đại tiểu tiện hoặc đau lưng dữ dội | Gọi 115 hoặc đưa đến khoa cấp cứu gần nhất. Không để người bệnh tự lái xe. Nếu đang ở Hà Nội, ưu tiên cơ sở cấp cứu có khả năng tiếp nhận người bệnh ung thư hoặc bệnh viện đang điều trị khi tình trạng cho phép |
| Gọi bác sĩ ngay hoặc sớm trong ngày | Sốt từ 38°C trở lên, nhất là trong hoặc sau hóa trị; rét run; nôn nhiều; không uống được; tiêu chảy kéo dài hoặc tăng dần; đau không kiểm soát bằng đơn hiện tại; vết mổ đỏ, sưng, rỉ dịch; tiểu buốt; ho mới xuất hiện; phát ban lan rộng; vàng da; phù tăng; ăn uống giảm rõ rệt; táo bón kéo dài kèm đau bụng | Liên hệ nhóm ung bướu hoặc số trực được cung cấp. Không tự dùng thuốc hạ sốt, kháng sinh hay thuốc cầm tiêu chảy trước khi hỏi bác sĩ. Nếu không liên hệ được hoặc triệu chứng xấu đi, đến cơ sở y tế |
| Có thể tiếp tục theo dõi theo kế hoạch | Mệt nhẹ, buồn nôn nhẹ nhưng vẫn uống được; ăn kém trong thời gian ngắn; đau nhẹ đáp ứng với thuốc đã kê; thay đổi vị giác; rụng tóc; táo bón nhẹ không đau bụng và vẫn trung tiện được | Ghi lại triệu chứng, dùng thuốc đúng kế hoạch, duy trì nước và dinh dưỡng theo khả năng. Báo bác sĩ ở lần hẹn gần nhất hoặc sớm hơn nếu triệu chứng tăng, kéo dài hay xuất hiện dấu hiệu cảnh báo |
Bảng trên không bao quát mọi trường hợp. Nếu người chăm sóc thấy người bệnh “khác hẳn bình thường”, xuống sức nhanh hoặc có cảm giác tình trạng không an toàn, nên liên hệ cơ sở điều trị thay vì chỉ tiếp tục quan sát.
Khi nào bệnh nhân ung thư cần đi viện ngay?
Khó thở, đau ngực hoặc tím tái
Khó thở có thể liên quan đến nhiễm trùng, thiếu máu, tràn dịch, cục máu đông, phản ứng thuốc hoặc bệnh tiến triển. Hãy gọi cấp cứu nếu người bệnh thở khó khi nghỉ, không nói được câu trọn vẹn, đau ngực, tím môi, lơ mơ hoặc triệu chứng tăng nhanh.
Đặt người bệnh ở tư thế dễ thở, nới lỏng quần áo và dùng oxy chỉ khi đã được bác sĩ kê cùng hướng dẫn cụ thể. Không tự thay đổi lưu lượng oxy hoặc cho người bệnh ăn uống khi đang lơ mơ.
Bất tỉnh, co giật hoặc thay đổi ý thức đột ngột
Bất tỉnh, co giật, lú lẫn mới xuất hiện, nói khó, méo miệng hoặc yếu một bên cơ thể đều cần được đánh giá cấp cứu. Trong lúc chờ hỗ trợ:
- Đặt người bệnh nằm nghiêng nếu đang co giật hoặc nôn.
- Dọn vật cứng, sắc nhọn xung quanh.
- Không ghì giữ tay chân và không đưa bất cứ vật gì vào miệng.
- Ghi lại thời điểm bắt đầu triệu chứng nếu có thể.
Chảy máu nhiều hoặc có biểu hiện choáng
Gọi cấp cứu khi máu chảy không cầm, nôn ra máu, ho ra nhiều máu, đi ngoài phân đen kèm chóng mặt, da lạnh, lơ mơ hoặc ngất. Nếu có vết thương chảy máu ngoài da, dùng gạc sạch ép trực tiếp trong khi chờ nhân viên y tế; không tự rút dị vật đang cắm vào vết thương.
Phản ứng dị ứng nặng
Khó thở, khò khè, sưng môi hoặc lưỡi, nổi mề đay lan nhanh, choáng sau khi dùng thuốc hay truyền dịch có thể là phản vệ. Gọi cấp cứu ngay và thực hiện kế hoạch xử trí phản vệ nếu người bệnh đã được cơ sở y tế hướng dẫn trước đó.
Đau lưng kèm yếu chân hoặc rối loạn đại tiểu tiện
Ở một số người bệnh ung thư, đau lưng mới xuất hiện hoặc tăng nhanh kèm yếu, tê chân, đi lại khó, bí tiểu hay mất kiểm soát đại tiểu tiện có thể gợi ý chèn ép tủy sống. Đây là tình trạng cần đánh giá khẩn cấp; không nên chờ đến lịch khám định kỳ.
Những triệu chứng cần gọi bác sĩ sớm trong ngày
Sốt trong thời gian điều trị ung thư
Sốt có thể là dấu hiệu nhiễm trùng, đặc biệt nguy hiểm khi số lượng bạch cầu giảm sau hóa trị. Theo hướng dẫn của CDC Hoa Kỳ, người đang hóa trị có nhiệt độ từ 38°C trở lên cần liên hệ bác sĩ ngay. Một số cơ sở điều trị có thể áp dụng ngưỡng hoặc quy trình riêng; hãy làm theo phiếu hướng dẫn của bệnh viện.
Khi đo thấy sốt:
- Ghi nhiệt độ, thời điểm đo và cách đo.
- Gọi ngay số trực của khoa ung bướu hoặc bác sĩ điều trị.
- Không tự uống paracetamol, thuốc chống viêm hoặc kháng sinh trước khi hỏi bác sĩ vì thuốc có thể che lấp triệu chứng hoặc không phù hợp với tình trạng hiện tại.
- Nếu kèm rét run dữ dội, khó thở, lơ mơ, tụt sức nhanh hoặc không liên hệ được nhóm điều trị, hãy đến khoa cấp cứu.
Nôn, tiêu chảy hoặc không uống được
Liên hệ bác sĩ nếu người bệnh nôn lặp lại, không giữ được nước và thuốc, tiêu chảy tăng dần, đau bụng, chóng mặt khi đứng hoặc tiểu ít hơn rõ rệt. Đây có thể là tác dụng phụ điều trị, nhiễm trùng hoặc dấu hiệu mất nước.
Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy nếu chưa hỏi nhóm điều trị, nhất là khi có sốt, đau bụng hoặc phân có máu.
Đau vượt ngoài kế hoạch kiểm soát
Cần báo bác sĩ khi đau mới xuất hiện, tăng nhanh, làm người bệnh không ngủ được hoặc không giảm sau khi dùng thuốc đúng đơn. Không tự tăng liều opioid, đổi khoảng cách dùng thuốc hay ngừng đột ngột thuốc giảm đau.
Chăm sóc giảm nhẹ bệnh nhân ung thư có thể được thực hiện song song với điều trị ung thư nhằm kiểm soát đau, khó thở, buồn nôn, mất ngủ và hỗ trợ tâm lý. Chăm sóc giảm nhẹ không đồng nghĩa với việc chỉ chăm sóc ở giai đoạn cuối.
Vết mổ, đường truyền hoặc vùng da bất thường
Hãy gọi bác sĩ nếu vết mổ hay vị trí đặt đường truyền đỏ, nóng, sưng, đau tăng, chảy dịch hoặc có mùi. Phát ban lan rộng, phồng rộp, tổn thương niêm mạc miệng hoặc da bong tróc sau dùng thuốc cũng cần được đánh giá sớm.
Cách theo dõi bệnh nhân ung thư tại nhà an toàn
Khi chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà, gia đình nên có một kế hoạch bằng văn bản thay vì chỉ dựa vào trí nhớ.
Lập danh sách liên hệ
Đặt ở vị trí dễ thấy các thông tin sau:
- Số điện thoại của bác sĩ hoặc khoa ung bướu.
- Số trực ngoài giờ nếu bệnh viện có cung cấp.
- Số cấp cứu 115.
- Bệnh viện đang điều trị và khoa tiếp nhận dự kiến.
- Họ tên, chẩn đoán, phác đồ gần nhất, dị ứng thuốc và bệnh nền của người bệnh.
Người đang chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà ở Hà Nội nên thống nhất trước cơ sở sẽ đến trong tình huống khẩn cấp, tuyến đường di chuyển và người có thể hỗ trợ. Tuy nhiên, nếu tình trạng đe dọa tính mạng, hãy gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu gần nhất thay vì cố đi xa đến đúng bệnh viện quen thuộc.
Ghi nhật ký triệu chứng
Mỗi ngày có thể ghi ngắn gọn:
- Nhiệt độ khi người bệnh có biểu hiện sốt hoặc theo yêu cầu của bác sĩ.
- Mức độ đau và hiệu quả của thuốc đã dùng.
- Khả năng ăn, uống, nuốt và số lần nôn.
- Số lần đi ngoài, tính chất phân và khả năng tiểu tiện.
- Tình trạng tỉnh táo, vận động và hô hấp.
- Tên thuốc, liều dùng, giờ dùng và tác dụng bất thường.
Không cần đo mọi chỉ số liên tục nếu bác sĩ không yêu cầu. Nếu người bệnh được chỉ định theo dõi huyết áp, đường huyết hoặc SpO2, hãy dùng thiết bị đúng hướng dẫn và tuân theo ngưỡng cảnh báo riêng của nhóm điều trị.
Không tự điều chỉnh điều trị
Không tự ngừng thuốc ung thư, corticoid, thuốc chống đông, opioid hoặc các thuốc điều trị bệnh nền. Cũng không tự thêm thuốc nam, thực phẩm bổ sung hay kháng sinh vì có thể xảy ra tương tác thuốc hoặc làm chậm việc xử trí nguyên nhân thực sự.
Ví dụ xử trí theo từng tình huống
Tình huống 1: Người bệnh đang hóa trị, nhiệt độ đo được 38°C nhưng vẫn tỉnh và nói chuyện bình thường.
Xử trí: Gọi ngay nhóm ung bướu theo số đã được cung cấp. Không chờ sốt cao hơn và không tự uống thuốc hạ sốt trước khi hỏi bác sĩ. Nếu rét run, khó thở, lơ mơ hoặc không thể liên hệ cơ sở điều trị, đưa người bệnh đi cấp cứu.
Tình huống 2: Người bệnh mệt nhẹ, ăn ít hơn nhưng vẫn uống được, không sốt, không khó thở và triệu chứng không tăng.
Xử trí: Tiếp tục theo dõi, chia nhỏ bữa ăn và ghi lại diễn biến. Liên hệ bác sĩ nếu tình trạng kéo dài, sút giảm nhanh hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
Tình huống 3: Người bệnh ung thư có đau lưng dữ dội mới xuất hiện, chân yếu và tiểu khó.
Xử trí: Đây là tình huống cần đánh giá khẩn cấp. Gọi 115 hoặc đưa đến khoa cấp cứu; không chờ đến lịch tái khám.
Tình huống 4: Người bệnh dùng thuốc giảm đau đúng đơn nhưng đau vẫn tăng và không ngủ được.
Xử trí: Liên hệ bác sĩ hoặc đội chăm sóc giảm nhẹ trong ngày để điều chỉnh kế hoạch. Không tự tăng liều hay dùng thêm thuốc của người khác.
Chuẩn bị trước khi đưa người bệnh đi viện
Nếu không làm chậm việc cấp cứu, người chăm sóc nên mang theo:
- Căn cước, thẻ bảo hiểm y tế và hồ sơ điều trị gần nhất.
- Danh sách thuốc đang dùng, thời điểm dùng liều cuối và thông tin dị ứng.
- Tên phác đồ, ngày hóa trị, xạ trị hoặc thủ thuật gần nhất nếu biết.
- Kết quả xét nghiệm gần đây và giấy ra viện.
- Ghi chép về thời điểm triệu chứng bắt đầu, nhiệt độ và diễn biến.
Người bệnh khó thở, lơ mơ, co giật hoặc có nguy cơ ngất không nên tự lái xe hay di chuyển một mình.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào bệnh nhân ung thư cần đi viện thay vì chờ bác sĩ gọi lại?
Đi viện ngay khi có khó thở, đau ngực, bất tỉnh, co giật, dấu hiệu đột quỵ, chảy máu nhiều, phản ứng dị ứng nặng hoặc yếu chân kèm rối loạn đại tiểu tiện. Nếu triệu chứng đang xấu nhanh hoặc không liên hệ được nhóm điều trị, không nên tiếp tục chờ tại nhà.
Người đang hóa trị sốt 38°C có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm vì sốt đôi khi là dấu hiệu duy nhất của nhiễm trùng khi bạch cầu giảm. Hãy gọi bác sĩ ngay và thực hiện hướng dẫn của cơ sở điều trị. Hướng dẫn trực tuyến không thể xác định người bệnh có giảm bạch cầu hay không.
Có nên cho người bệnh uống thuốc hạ sốt trước khi đi viện?
Không nên tự dùng nếu chưa trao đổi với bác sĩ, trừ khi kế hoạch điều trị cá nhân đã hướng dẫn rõ. Thuốc hạ sốt có thể che lấp diễn biến, còn một số thuốc không phù hợp khi người bệnh giảm tiểu cầu, chảy máu, bệnh gan, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc khác.
Chăm sóc giảm nhẹ có thể thực hiện tại nhà không?
Có thể, nếu được bác sĩ và đội ngũ chuyên môn đánh giá, lập kế hoạch theo dõi và cung cấp đầu mối liên hệ. Mục tiêu là giảm triệu chứng và nâng cao chất lượng sống. Khi xuất hiện dấu hiệu cấp cứu, kế hoạch chăm sóc tại nhà không thay thế việc gọi cấp cứu, trừ trường hợp người bệnh đã có kế hoạch chăm sóc cuối đời được thống nhất rõ với bác sĩ và gia đình.
Nguồn y khoa tham khảo
- National Cancer Institute (NCI), Hoa Kỳ: thông tin về nhiễm trùng và các tác dụng phụ của điều trị ung thư.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Hoa Kỳ: hướng dẫn xử trí sốt trong thời gian hóa trị.
- NHS, Vương quốc Anh: hướng dẫn về tác dụng phụ của hóa trị và các tình huống cần hỗ trợ y tế khẩn cấp.
- Cancer.Net, American Society of Clinical Oncology: hướng dẫn nhận biết và kiểm soát triệu chứng trong điều trị ung thư.
Các nguồn quốc tế cần được đối chiếu với quy trình của Bộ Y tế, bệnh viện điều trị và điều kiện cấp cứu tại Việt Nam. Nội dung nên ghi rõ tên bác sĩ duyệt chuyên môn, chuyên khoa và ngày cập nhật sau khi hoàn tất quy trình thẩm định.
