Chán ăn ở người bệnh ung thư có thể xuất hiện do chính bệnh lý, tác dụng phụ của điều trị, triệu chứng chưa được kiểm soát hoặc thay đổi tâm lý. Gia đình nên quan sát có hệ thống thay vì chỉ nhận xét người bệnh ăn ít. Việc ghi lại lượng ăn uống, khẩu vị và các triệu chứng đi kèm sẽ giúp cơ sở điều trị đánh giá nguyên nhân, nguy cơ thiếu dinh dưỡng và hướng hỗ trợ phù hợp.
Các hướng dẫn dưới đây phục vụ theo dõi và chăm sóc tại nhà, không thay thế chỉ định của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.
Vì sao người bệnh ung thư chán ăn?
Khi bệnh nhân ung thư không muốn ăn, nguyên nhân có thể là một hoặc nhiều yếu tố cùng lúc:
- Buồn nôn, nôn, đầy bụng, táo bón hoặc tiêu chảy.
- Đau, khó thở, mệt mỏi hoặc mất ngủ.
- Khô miệng, loét miệng, đau răng, đau họng hoặc nhiễm nấm miệng.
- Nuốt đau, nuốt vướng, ho hoặc sặc khi ăn uống.
- Thay đổi vị giác, chẳng hạn thức ăn có vị đắng, tanh, nhạt hoặc giống vị kim loại.
- Nhạy cảm với mùi thức ăn, khói bếp hoặc mùi trong phòng.
- Cảm giác no sớm dù mới ăn một lượng nhỏ.
- Lo âu, buồn bã, căng thẳng hoặc sợ ăn vì từng buồn nôn, đau hay sặc.
- Tác dụng không mong muốn của thuốc hoặc phác đồ điều trị.
- Khó tự ngồi dậy, cầm thìa, nhai hoặc chuẩn bị bữa ăn.
Không nên mặc định chán ăn là biểu hiện bình thường phải chịu đựng. Một số nguyên nhân như đau, buồn nôn, táo bón, tổn thương miệng hoặc tác dụng phụ của thuốc có thể cần được cơ sở điều trị đánh giá và xử trí.
Nếu người bệnh đồng thời suy kiệt hoặc giảm khả năng vận động, gia đình có thể kết hợp theo dõi theo hướng dẫn về mệt mỏi ở người bệnh ung thư để nhận ra yếu tố khiến việc ăn uống trở nên khó khăn hơn.
Cách theo dõi lượng ăn của người bệnh ung thư
Theo dõi lượng ăn của người bệnh ung thư không nhất thiết phải tự tính calo. Nhật ký đơn giản nhưng ghi đều đặn thường hữu ích hơn nhận xét chung như ăn được hoặc không ăn được.
Ghi nhận sau mỗi lần ăn uống
Gia đình nên ghi:
| Nội dung | Cách ghi nhận |
|---|---|
| Thời điểm | Bữa chính, bữa phụ, trước hoặc sau khi dùng thuốc |
| Món ăn, đồ uống | Tên món, dạng lỏng, mềm hay đặc |
| Lượng đã dùng | Ăn hết, khoảng một nửa, vài thìa, vài ngụm hoặc từ chối hoàn toàn |
| Khẩu vị | Quá nhạt, quá ngọt, đắng, tanh, có vị kim loại hoặc không cảm nhận rõ mùi vị |
| Triệu chứng khi ăn | Đau miệng, nuốt vướng, ho, sặc, buồn nôn, đầy bụng, đau bụng hoặc no sớm |
| Sau bữa ăn | Nôn, tiêu chảy, khó chịu, buồn ngủ nhiều hoặc không có triệu chứng |
| Yếu tố hỗ trợ | Ăn tốt hơn khi món nguội, ít mùi, chia nhỏ hoặc có người ngồi cùng |
Với nước uống, cần ghi cả nước lọc, sữa, canh, cháo lỏng và các loại đồ uống khác. Nếu bác sĩ đã yêu cầu hạn chế dịch do bệnh lý kèm theo, gia đình phải thực hiện đúng giới hạn được hướng dẫn, không tự tăng lượng nước.
So sánh với mức ăn thường ngày
Có thể ước lượng lượng ăn hiện tại so với khẩu phần quen thuộc của chính người bệnh, thay vì so với người khác. Cần chú ý xu hướng giảm qua nhiều bữa, số bữa bị bỏ và việc người bệnh chỉ uống được nhưng không ăn được thức ăn đặc.
Nếu cơ sở điều trị yêu cầu theo dõi cân nặng, nên cân trong điều kiện tương đối giống nhau và ghi lại kết quả. Không cần cân quá thường xuyên khi chưa được hướng dẫn, vì thay đổi dịch trong cơ thể cũng có thể ảnh hưởng đến cân nặng.
Tìm yếu tố khiến người bệnh khó ăn
Gia đình có thể hỏi ngắn gọn, từng câu một:
- Người bệnh không thấy đói hay muốn ăn nhưng không thể ăn?
- Món ăn có mùi hoặc vị khó chịu không?
- Có đau miệng, đau họng, nuốt vướng hoặc sợ bị sặc không?
- Có buồn nôn, táo bón, đầy bụng hay đau không?
- Người bệnh quá mệt để ngồi ăn hay cầm dụng cụ ăn uống?
- Không khí bữa ăn có khiến người bệnh căng thẳng không?
Nếu có ho, sặc, giọng ướt sau nuốt, thức ăn mắc lại hoặc thời gian ăn kéo dài bất thường, cần tham khảo hướng dẫn về nhận biết và hỗ trợ nuốt khó ở bệnh nhân ung thư và liên hệ cơ sở điều trị để được đánh giá.
Biện pháp hỗ trợ người bệnh ăn uống tại nhà
Chia nhỏ bữa và ưu tiên thời điểm dễ ăn
Thay vì cố hoàn thành một bữa lớn, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ. Tận dụng thời điểm người bệnh tỉnh táo, ít đau, ít buồn nôn và có cảm giác muốn ăn. Không nhất thiết phải giữ cứng nhắc lịch ba bữa nếu điều đó khiến người bệnh áp lực.
Chuẩn bị khẩu phần nhỏ giúp món ăn bớt gây ngợp. Nếu người bệnh muốn ăn thêm, gia đình có thể bổ sung sau. Với kế hoạch lựa chọn món và cân đối dinh dưỡng, nên tham khảo nội dung về dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư tại nhà và điều chỉnh theo chỉ định riêng của cơ sở điều trị.
Điều chỉnh mùi, vị và kết cấu món ăn
- Nếu nhạy cảm với mùi, nên giữ phòng thông thoáng, hạn chế mùi khói bếp và thử món nguội hoặc ấm vừa nếu người bệnh dễ chịu hơn.
- Nếu vị giác thay đổi, có thể thử cách nêm nhẹ khác nhau nhưng phải tuân thủ chế độ hạn chế muối, đường hoặc thành phần khác nếu đã được bác sĩ yêu cầu.
- Nếu khô miệng, chọn món mềm, ẩm và dễ nhai; chăm sóc miệng nhẹ nhàng trước bữa ăn.
- Nếu đau miệng, tránh món quá nóng, cứng, cay hoặc có tính kích thích làm người bệnh đau hơn.
- Nếu no sớm, tránh đặt quá nhiều món cùng lúc và hạn chế uống quá nhiều ngay trước bữa, trừ khi bác sĩ yêu cầu bổ sung dịch theo cách khác.
Không tự chuyển sang chế độ ăn xay hoặc làm đặc đồ uống khi người bệnh có dấu hiệu nuốt khó. Kết cấu không phù hợp vẫn có thể gây sặc; người bệnh cần được đánh giá khả năng nuốt.
Tạo môi trường ăn uống ít áp lực
Người chăm sóc nên hỏi người bệnh muốn ăn gì trong những lựa chọn phù hợp, thay vì liên tục thúc ép. Có thể ngồi cùng, hỗ trợ tư thế và dụng cụ ăn nhưng vẫn để người bệnh chủ động trong khả năng của mình.
Nếu người bệnh lo âu, buồn bã hoặc mất hứng thú với hầu hết hoạt động, việc hỗ trợ tâm lý cho bệnh nhân ung thư tại nhà nên được thực hiện song song với chăm sóc dinh dưỡng. Cần báo cơ sở điều trị khi tâm trạng suy giảm kéo dài, người bệnh tuyệt vọng hoặc từ chối chăm sóc.
Kiểm soát triệu chứng theo đơn điều trị
Thuốc chống nôn, giảm đau, điều trị táo bón hoặc các thuốc hỗ trợ khác chỉ nên dùng đúng đơn và đúng hướng dẫn. Nếu thuốc không còn hiệu quả, triệu chứng nặng lên hoặc xuất hiện tác dụng không mong muốn, gia đình nên liên hệ người kê đơn, không tự tăng liều hay dùng thuốc của người khác.
Bảo đảm an toàn thực phẩm
Thức ăn cần được chế biến sạch, bảo quản phù hợp và dùng trong thời gian an toàn. Người bệnh có sức đề kháng giảm có thể được cơ sở điều trị đưa ra yêu cầu riêng về thực phẩm cần tránh. Không áp dụng tùy ý chế độ kiêng khem lan truyền trên mạng vì có thể làm khẩu phần vốn đã ít trở nên nghèo dinh dưỡng hơn.
Những việc gia đình không nên làm
- Không ép ăn, trách móc hoặc biến mỗi bữa thành một cuộc tranh luận.
- Không tự ý ngừng thuốc vì cho rằng thuốc làm người bệnh chán ăn.
- Không tự dùng thuốc kích thích ăn uống khi chưa được bác sĩ đánh giá.
- Không áp dụng chế độ nhịn ăn, loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm hoặc ăn theo phương pháp được quảng cáo là chữa ung thư.
- Không dùng thực phẩm chức năng, thảo dược, vitamin liều cao hoặc sản phẩm truyền miệng chỉ vì quảng cáo tăng miễn dịch hay tăng cân.
- Không xem sản phẩm bổ sung là phương án thay thế bữa ăn, điều trị ung thư hoặc xử trí nguyên nhân gây chán ăn.
Bằng chứng về hiệu quả và độ an toàn của từng sản phẩm bổ sung không giống nhau. Một số thành phần có thể tương tác với thuốc, ảnh hưởng xét nghiệm hoặc không phù hợp với chức năng gan, thận và tình trạng hiện tại. Nếu gia đình đang cân nhắc một sản phẩm, cần gửi đầy đủ tên, thành phần và liều dự kiến cho bác sĩ hoặc dược sĩ điều trị kiểm tra trước khi sử dụng.
Dinh dưỡng qua ống thông cũng không phải biện pháp gia đình tự quyết định khi người bệnh ăn kém. Nếu bác sĩ đã chỉ định, người chăm sóc cần được hướng dẫn trực tiếp và tuân thủ quy trình chăm sóc sonde dạ dày cho bệnh nhân ung thư để hạn chế tắc ống, sặc và các sự cố khác.
Khi nào chán ăn cần báo bác sĩ?
Nên liên hệ sớm với cơ sở đang điều trị khi có một trong các tình huống sau:
- Lượng ăn uống giảm rõ rệt, kéo dài hoặc tiếp tục giảm qua nhiều bữa.
- Người bệnh gần như không thể ăn hoặc uống.
- Sụt cân thấy rõ, quần áo rộng nhanh hoặc sức lực giảm đáng kể.
- Buồn nôn, nôn, đau, táo bón, tiêu chảy, đầy bụng hoặc no sớm làm cản trở ăn uống.
- Đau miệng, loét miệng, mảng bất thường trong miệng, đau họng hoặc đau khi nuốt.
- Ho, sặc, nghẹn, giọng thay đổi sau khi nuốt hoặc thức ăn thường xuyên mắc lại.
- Tiểu ít hơn bình thường, nước tiểu sẫm, khô miệng, chóng mặt hoặc mệt lả, gợi ý thiếu dịch.
- Người bệnh buồn ngủ bất thường, lú lẫn hoặc khó đánh thức.
- Có sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng; ngưỡng nhiệt độ cần báo có thể khác nhau theo phác đồ nên gia đình phải làm theo hướng dẫn của cơ sở điều trị.
- Chán ăn xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc mới hoặc trở nên nặng hơn sau một đợt điều trị.
- Người bệnh từ chối ăn uống do buồn bã, lo âu hoặc tuyệt vọng.
Cần đưa người bệnh đi cấp cứu hoặc gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp nếu có khó thở rõ, tím tái, mất ý thức, co giật, sặc gây không thở được, nôn ra máu hoặc biểu hiện nguy hiểm khác.
Thông tin cần cung cấp cho cơ sở điều trị
Khi gọi cho bác sĩ hoặc điều dưỡng, gia đình nên chuẩn bị:
- Thời điểm bắt đầu chán ăn và diễn biến tăng hay giảm.
- Những món và lượng người bệnh đã ăn, uống gần đây so với thường ngày.
- Số lần nôn, tiêu chảy hoặc đi ngoài nếu có.
- Các triệu chứng như đau, sốt, táo bón, khô miệng, loét miệng, nuốt khó hoặc sặc.
- Thay đổi cân nặng nếu đang được yêu cầu theo dõi.
- Danh sách thuốc, thảo dược và sản phẩm bổ sung đang sử dụng.
- Lần điều trị ung thư gần nhất và những hướng dẫn riêng đã được cung cấp.
Nhật ký ăn uống không nhằm buộc người bệnh đạt một con số cứng nhắc. Mục tiêu là nhận ra sớm xu hướng ăn uống giảm, tìm yếu tố có thể can thiệp và cung cấp thông tin rõ ràng cho cơ sở điều trị. Hỗ trợ bệnh nhân ung thư chán ăn hiệu quả cần phối hợp giữa kiểm soát triệu chứng, chăm sóc miệng, điều chỉnh bữa ăn, hỗ trợ tâm lý và đánh giá y tế đúng thời điểm.
