Chăm sóc sonde dạ dày cho bệnh nhân ung thư

Chăm sóc sonde dạ dày cho bệnh nhân ung thư cần tuân thủ đúng hướng dẫn riêng của bác sĩ hoặc điều dưỡng. Trước mỗi lần cho ăn, người chăm cần kiểm tra vị trí cố định của ống, đặt người bệnh đúng tư thế, chuẩn bị dụng cụ sạch và theo dõi phản ứng trong suốt quá trình.

Nội dung bài viết

Nếu ống bị tuột, nghi lệch vị trí, tắc hoặc người bệnh nôn sặc, khó thở, hãy ngừng cho ăn và liên hệ nhân viên y tế. Người chăm không nên tự đặt lại, thay ống hoặc dùng vật cứng để thông ống.

Nội dung dưới đây hỗ trợ người chăm thực hiện công việc hằng ngày, không thay thế chỉ định chuyên môn. Loại sonde, công thức dinh dưỡng, tốc độ cho ăn và lượng nước tráng ống phải theo kế hoạch của cơ sở điều trị.

Nguyên tắc chăm sóc sonde dạ dày tại nhà

Ống thông dạ dày có thể được đưa qua mũi hoặc qua một đường mở ở thành bụng. Cách kiểm tra và chăm sóc từng loại không hoàn toàn giống nhau, vì vậy người chăm cần biết rõ người bệnh đang sử dụng loại ống nào.

Các nguyên tắc an toàn gồm:

Chỉ cho ăn, uống nước hoặc dùng thuốc qua sonde khi đã được nhân viên y tế hướng dẫn.
Kiểm tra vị trí và độ nguyên vẹn của ống trước mỗi lần sử dụng.
Không tự thay đổi loại thức ăn, độ pha loãng, lượng ăn, tốc độ hoặc lịch cho ăn.
Không trộn thuốc với thức ăn nếu chưa có hướng dẫn từ bác sĩ hoặc dược sĩ.
Không cố đẩy thức ăn khi gặp lực cản.
Không tự rút, đặt lại hoặc thay sonde tại nhà.
Luôn có số điện thoại của bác sĩ, điều dưỡng hoặc cơ sở đang theo dõi người bệnh.

Với bệnh nhân ung thư, khả năng dung nạp dinh dưỡng có thể thay đổi do bệnh, phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc thuốc đang dùng. Khi người bệnh ăn kém hơn, buồn nôn nhiều hoặc sụt cân, người chăm không nên tự tăng lượng ăn mà cần báo lại cho đội ngũ điều trị.

Kiểm tra sonde trước mỗi lần cho ăn

1. Kiểm tra dấu mốc và điểm cố định

Với sonde qua mũi, hãy quan sát vạch đánh dấu tại vị trí ống đi vào mũi và so sánh với vị trí đã được điều dưỡng xác nhận. Đồng thời kiểm tra:

Băng dính hoặc dụng cụ cố định có còn chắc hay không.
Ống có bị kéo căng, gập, xoắn hoặc nứt không.
Một đoạn ống có cuộn trong miệng người bệnh không.
Người bệnh có ho, sặc, buồn nôn hoặc khó chịu bất thường không.

Với ống mở thông qua thành bụng, kiểm tra chiều dài phần ống bên ngoài theo mốc đã được hướng dẫn, tình trạng bộ phận cố định và vùng da quanh chân ống.

Không sử dụng sonde nếu vạch đánh dấu thay đổi, ống dài hoặc ngắn hơn thường lệ, bộ phận cố định bị lỏng hoặc người chăm không chắc ống còn đúng vị trí.

Không nên tự xác định vị trí ống bằng cách bơm khí rồi nghe âm thanh ở bụng. Nếu cơ sở điều trị yêu cầu một phương pháp kiểm tra cụ thể, người chăm chỉ thực hiện sau khi đã được đào tạo.

2. Kiểm tra vùng mũi, miệng hoặc chân ống

Quan sát xem người bệnh có:

Đỏ, đau, trầy xước hoặc chảy máu ở mũi.
Khô miệng, nhiều đờm hoặc tổn thương niêm mạc miệng.
Đỏ lan rộng, sưng, đau, rỉ dịch, mùi bất thường hoặc chảy máu quanh chân ống mở thông.

Báo nhân viên y tế nếu các biểu hiện tăng lên, xuất hiện dịch nghi có mủ hoặc đi kèm sốt.

3. Kiểm tra thức ăn và dụng cụ

Trước khi cho bệnh nhân ung thư ăn qua sonde, người chăm cần:

Rửa tay và làm sạch bề mặt chuẩn bị.
Đối chiếu đúng loại thức ăn, lượng ăn và tốc độ theo chỉ định.
Kiểm tra hạn sử dụng, tình trạng bao bì và hướng dẫn bảo quản.
Không sử dụng sản phẩm có màu, mùi, độ đặc bất thường hoặc bao bì hư hỏng.
Chuẩn bị bơm tiêm, dây truyền, túi chứa hoặc máy bơm đúng loại đã được hướng dẫn.

Tư thế và cách cho bệnh nhân ung thư ăn qua sonde

Tư thế an toàn

Nếu tình trạng người bệnh cho phép, đặt người bệnh ngồi thẳng hoặc nâng đầu giường khoảng 30–45 độ. Không cho ăn khi người bệnh nằm phẳng.

Duy trì tư thế nâng đầu trong khi ăn và một khoảng thời gian sau ăn theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nhiều kế hoạch chăm sóc yêu cầu tiếp tục nâng đầu từ 30 đến 60 phút, nhưng thời gian cụ thể cần dựa trên tình trạng và chỉ định riêng.

Nếu người bệnh phải nằm nghiêng, bị hạn chế vận động hoặc có nguy cơ sặc cao, hãy hỏi điều dưỡng về tư thế phù hợp thay vì tự điều chỉnh.

Thực hiện theo đúng phương pháp được chỉ định

Người bệnh có thể được cho ăn từng bữa, nhỏ giọt hoặc dùng máy bơm. Người chăm cần tuân thủ đúng phương pháp đã được đào tạo:

Xác nhận ống vẫn ở vị trí đã được nhân viên y tế hướng dẫn.
Đặt người bệnh đúng tư thế.
Kết nối dụng cụ sạch, tránh để đầu nối chạm tay hoặc bề mặt bẩn.
Cho thức ăn chảy theo tốc độ được chỉ định.
Theo dõi nét mặt, nhịp thở, ho, buồn nôn, đau bụng và mức độ tỉnh táo.
Tráng ống bằng loại nước và lượng nước được chỉ định trước hoặc sau ăn nếu kế hoạch chăm sóc yêu cầu.
Đóng đầu ống đúng cách sau khi hoàn tất.

Không dùng lực mạnh để đẩy thức ăn bằng bơm tiêm. Không tự tăng tốc độ để rút ngắn thời gian và không pha thêm nước nếu chưa được hướng dẫn, đặc biệt khi người bệnh cần hạn chế dịch.

Nếu phải dùng thuốc qua sonde, cần kiểm tra với bác sĩ hoặc dược sĩ vì không phải thuốc nào cũng được nghiền, hòa tan hoặc dùng qua ống thông.

Vệ sinh ống thông và dụng cụ cho ăn

Vệ sinh đúng cách giúp hạn chế thức ăn bám trong ống và giảm nguy cơ nhiễm bẩn.

Vệ sinh hằng ngày

Rửa tay trước và sau khi chạm vào sonde hoặc dụng cụ.
Giữ vùng mũi, miệng và da quanh điểm cố định sạch, khô.
Chăm sóc răng miệng đều đặn ngay cả khi người bệnh không ăn bằng miệng.
Lau sạch thức ăn hoặc dịch bám bên ngoài ống bằng vật liệu và dung dịch đã được hướng dẫn.
Không tự bôi thuốc, kem, cồn hoặc dung dịch sát khuẩn quanh chân ống nếu chưa có chỉ định.

Làm sạch dụng cụ

Túi chứa, dây truyền và bơm tiêm có thể có quy định dùng một lần hoặc tái sử dụng khác nhau. Hãy làm theo hướng dẫn của cơ sở điều trị và nhà sản xuất. Không tái sử dụng dụng cụ được ghi là dùng một lần.

Với dụng cụ được phép tái sử dụng:

Rửa ngay sau khi dùng theo quy trình đã được hướng dẫn.
Tráng sạch, để khô hoàn toàn ở nơi sạch và thoáng.
Không dùng chung dụng cụ giữa các người bệnh.
Thay dụng cụ nếu nứt, đổi màu, khó làm sạch hoặc đến thời hạn thay.

Ghi lại thời điểm mở hộp hoặc pha thức ăn. Thời gian được phép sử dụng sau khi mở và điều kiện bảo quản phụ thuộc vào từng sản phẩm; không để thức ăn đã chuẩn bị quá thời gian do nhà sản xuất hoặc cơ sở điều trị quy định.

Theo dõi và ghi nhận lượng ăn

Nhật ký chăm sóc giúp bác sĩ, điều dưỡng và chuyên gia dinh dưỡng đánh giá khả năng dung nạp của người bệnh. Mỗi lần cho ăn nên ghi:

Nội dung	Thông tin cần ghi
Thời gian	Giờ bắt đầu và kết thúc
Dinh dưỡng	Tên sản phẩm hoặc công thức được chỉ định
Lượng ăn	Lượng đã chuẩn bị và lượng thực tế người bệnh nhận được
Nước	Lượng nước dùng để tráng ống hoặc bổ sung theo chỉ định
Thuốc	Tên thuốc và thời điểm dùng nếu được chỉ định qua sonde
Phản ứng	Ho, sặc, buồn nôn, nôn, đau hoặc chướng bụng, tiêu chảy, táo bón
Tình trạng ống	Vạch ngoài, điểm cố định, rò rỉ hoặc dấu hiệu tắc

Không tự bù phần thức ăn còn thiếu vào lần tiếp theo. Nếu người bệnh liên tục không nhận đủ lượng được chỉ định, hãy báo đội ngũ điều trị để được đánh giá.

Dấu hiệu bất thường của sonde dạ dày

Nghi ống bị tuột hoặc lệch

Các dấu hiệu cần lưu ý gồm:

Vạch ngoài của ống thay đổi so với vị trí đã xác nhận.
Ống dài ra hoặc ngắn đi bất thường.
Băng cố định bong, ống tuột khỏi mũi hoặc chân ống bị dịch chuyển.
Ống cuộn trong miệng.
Người bệnh đột ngột ho, sặc, khó thở hoặc khó chịu khi bắt đầu cho ăn.
Thức ăn hoặc dịch xuất hiện trong miệng.

Khi có các dấu hiệu này, ngừng sử dụng ống. Không đẩy ống trở lại và không tự đặt ống mới.

Nghi sonde bị tắc

Ống có thể bị tắc khi thức ăn hoặc nước không chảy, máy bơm báo lỗi hoặc người chăm gặp lực cản bất thường.

Khi đó:

Dừng bơm hoặc ngừng cho ăn.
Kiểm tra xem dây có bị gập, khóa hoặc kẹp nhầm hay không.
Không cố bơm mạnh.
Chỉ áp dụng cách xử lý đã được nhân viên y tế trực tiếp hướng dẫn.
Liên hệ cơ sở điều trị nếu ống vẫn không thông.

Không dùng dây kim loại, que, vật nhọn, nước ngọt có ga hoặc dung dịch không được chỉ định để thông ống vì có thể làm hỏng sonde hoặc gây tổn thương.

Người bệnh không dung nạp thức ăn

Cần báo nhân viên y tế nếu người bệnh xuất hiện hoặc tái diễn:

Buồn nôn hoặc nôn.
Đau, căng hoặc chướng bụng tăng dần.
Tiêu chảy nhiều hoặc táo bón kéo dài.
Ho trong hoặc sau khi ăn.
Thức ăn trào ngược lên miệng.
Không nhận đủ lượng dinh dưỡng trong nhiều lần liên tiếp.
Mệt hơn, lơ mơ hoặc có thay đổi bất thường về ý thức.

Khi nào cần ngừng thao tác và liên hệ nhân viên y tế

Ngừng cho ăn ngay nếu:

Nghi sonde bị tuột, lệch hoặc tắc.
Người bệnh ho sặc, nôn hoặc thức ăn trào lên miệng.
Xuất hiện khó thở, thở khò khè hoặc tím môi.
Người bệnh đột ngột lơ mơ, không đáp ứng như bình thường.
Đau bụng dữ dội, bụng căng nhanh hoặc chảy máu.
Ống bị nứt, thủng, rò rỉ hoặc bộ phận kết nối hư hỏng.

Sau khi ngừng, giữ người bệnh ở tư thế đầu cao nếu có thể thực hiện an toàn và liên hệ bác sĩ, điều dưỡng hoặc cơ sở đang quản lý sonde. Trường hợp khó thở rõ, tím tái, mất ý thức hoặc tình trạng diễn biến nhanh, cần gọi cấp cứu 115.

Nếu chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà ở Hà Nội, gia đình nên lưu sẵn số của khoa điều trị, đơn vị chăm sóc tại nhà và cơ sở cấp cứu gần nơi ở. Khi gọi, hãy cung cấp loại sonde, thời điểm cho ăn gần nhất, dấu hiệu đã quan sát và các thao tác đã thực hiện.

Chăm sóc ống thông dạ dày tại nhà an toàn không nằm ở việc tự xử lý mọi sự cố, mà ở khả năng kiểm tra đúng, nhận biết sớm bất thường và dừng thao tác kịp thời. Mọi thay đổi về ống, công thức dinh dưỡng hoặc thuốc cần được bác sĩ, điều dưỡng hay chuyên gia dinh dưỡng xác nhận.