Giảm tiểu cầu làm máu khó hình thành cục đông như bình thường, vì vậy người bệnh có thể dễ bầm tím hoặc chảy máu hơn. Việc chăm sóc bệnh nhân ung thư giảm tiểu cầu cần tập trung vào ba mục tiêu: tránh va chạm, hạn chế tổn thương da và niêm mạc, đồng thời sử dụng thuốc đúng chỉ định.
Hướng dẫn dưới đây giúp gia đình phòng ngừa rủi ro và nhận biết dấu hiệu bất thường. Đây không phải hướng dẫn xử trí khi chảy máu đã xảy ra. Nếu người bệnh đang chảy máu nhiều, vừa ngã đập đầu hoặc có biểu hiện thần kinh bất thường, cần liên hệ cấp cứu ngay.
Giảm tiểu cầu ở bệnh nhân ung thư có nguy hiểm không?
Tiểu cầu tham gia quá trình cầm máu. Tiểu cầu thấp ở bệnh nhân ung thư có thể liên quan đến hóa trị, xạ trị vào vùng có nhiều tủy xương, bệnh ảnh hưởng đến tủy xương, nhiễm trùng hoặc một số thuốc đang sử dụng.
Giảm tiểu cầu sau hóa trị không xuất hiện giống nhau ở mọi người. Thời điểm giảm, mức độ giảm và thời gian phục hồi phụ thuộc vào phác đồ, tình trạng tủy xương và sức khỏe tổng thể. Vì vậy, người chăm sóc cần:
- Đưa người bệnh xét nghiệm đúng lịch do đơn vị ung bướu chỉ định.
- Ghi lại kết quả và theo dõi xu hướng thay đổi qua các lần xét nghiệm.
- Hỏi rõ bác sĩ về mức độ vận động, vệ sinh răng miệng và thuốc được phép dùng.
- Không dựa vào một ngưỡng tiểu cầu đọc trên mạng để tự quyết định truyền tiểu cầu, ngừng thuốc hoặc tiếp tục điều trị.
Gia đình có thể kết hợp các lưu ý này với hướng dẫn chăm sóc người bệnh ung thư sau hóa trị tại nhà, đặc biệt trong giai đoạn cần theo dõi sát công thức máu và tác dụng không mong muốn.
Nguyên tắc phòng chảy máu khi giảm tiểu cầu
Phòng chảy máu khi giảm tiểu cầu bắt đầu từ những thao tác nhỏ trong ngày. Người chăm sóc nên thực hiện các nguyên tắc sau:
- Thao tác nhẹ nhàng: Không kéo, giữ hoặc nâng người bệnh bằng lực mạnh. Khi hỗ trợ đổi tư thế, cần nâng đỡ toàn bộ cơ thể và tránh để tay chân va vào thành giường.
- Tránh thủ thuật không cần thiết: Không tự chích, nặn mụn, giác hơi, châm cứu, xăm, xỏ khuyên hoặc massage sâu.
- Không đưa vật vào trực tràng: Tránh tự đặt thuốc hậu môn, thụt tháo hoặc đo nhiệt độ qua đường trực tràng nếu chưa có chỉ định.
- Bảo vệ da và niêm mạc: Xử lý táo bón, khô miệng và khô da theo hướng dẫn chuyên môn để hạn chế nứt, xước hoặc phải rặn mạnh.
- Quan sát mỗi ngày: Kiểm tra da, miệng, nước tiểu và phân; hỏi người bệnh về đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ hoặc cảm giác yếu bất thường.
Trước khi người bệnh về nhà, gia đình nên chuẩn bị không gian và kế hoạch chăm sóc ung thư tại nhà, bao gồm số điện thoại của đơn vị điều trị và phương án di chuyển khi có tình huống khẩn cấp.
Vệ sinh cá nhân thế nào để hạn chế chảy máu?
Chăm sóc răng miệng
- Dùng bàn chải lông mềm và chải nhẹ, tránh chà mạnh vào lợi.
- Không dùng tăm nhọn hoặc tự lấy cao răng trong giai đoạn tiểu cầu thấp.
- Chỉ dùng chỉ nha khoa nếu bác sĩ hoặc nha sĩ điều trị xác nhận phù hợp, nhất là khi lợi đang sưng hoặc dễ chảy máu.
- Tránh nước súc miệng gây cay rát hoặc có thành phần làm khô miệng.
- Báo bác sĩ nếu xuất hiện loét miệng, chấm xuất huyết, bọng máu hoặc chảy máu lợi tái diễn.
Nếu người bệnh có răng giả, cần kiểm tra xem răng có cọ xát gây đau, loét hay chảy máu không. Không tiếp tục đeo khi niêm mạc đã bị tổn thương nếu chưa được nhân viên y tế đánh giá.
Tắm và chăm sóc da
- Sử dụng nước ấm vừa phải, tránh chà da bằng khăn thô hoặc dụng cụ tẩy tế bào chết.
- Thấm khô da thay vì chà xát mạnh.
- Giữ da đủ ẩm để hạn chế nứt, nhưng không bôi sản phẩm lên vùng da đang tổn thương nếu chưa hỏi nhân viên y tế.
- Không cào vùng ngứa; giữ móng tay ngắn, dũa cạnh sắc và không cắt sát khóe móng.
- Không tự cắt lớp chai chân hoặc xử lý móng mọc quặp bằng vật sắc.
Cạo râu và chăm sóc tóc
Máy cạo râu điện thường giúp giảm nguy cơ tạo vết cắt so với dao lam. Khi chải tóc, nên dùng lược răng thưa và thao tác nhẹ, nhất là khi da đầu nhạy cảm sau điều trị.
Đi vệ sinh
Táo bón và rặn mạnh có thể làm tăng nguy cơ chảy máu hậu môn. Người bệnh nên uống nước, ăn uống và vận động theo kế hoạch của bác sĩ; không tự dùng thuốc nhuận tràng hoặc thụt tháo. Nếu có ống thông tiểu, cần cố định túi dẫn lưu để tránh kéo giật và thực hiện đúng hướng dẫn chăm sóc ống thông tiểu ở người bệnh ung thư.
Trong kỳ kinh, người bệnh nên hỏi bác sĩ về cách theo dõi lượng máu và sản phẩm vệ sinh phù hợp. Không tự dùng thuốc cầm máu hoặc thuốc nội tiết.
Giảm nguy cơ va chạm và té ngã trong sinh hoạt
Sắp xếp môi trường an toàn
- Giữ lối đi thông thoáng, đủ ánh sáng và không để dây điện chắn ngang.
- Cố định hoặc loại bỏ thảm dễ trượt.
- Lau khô sàn nhà tắm và cân nhắc tay vịn nếu người bệnh yếu hoặc chóng mặt.
- Sử dụng giày, dép vừa chân và có độ bám phù hợp.
- Đặt đồ dùng thường xuyên sử dụng trong tầm với, tránh phải leo ghế hoặc cúi với quá mức.
- Bọc hoặc sắp xếp lại các cạnh bàn, góc tủ dễ va phải.
Khi di chuyển
Người bệnh nên ngồi dậy từ từ trước khi đứng. Nếu đang yếu, chóng mặt hoặc mất thăng bằng, cần có người hỗ trợ. Không để người bệnh tự đi cầu thang, vào nhà tắm hoặc di chuyển ngoài đường khi nguy cơ té ngã cao.
Ví dụ, thay vì kéo cánh tay để nâng người bệnh khỏi giường, người chăm sóc nên hỗ trợ theo kỹ thuật đã được nhân viên y tế hướng dẫn và sử dụng dụng cụ trợ giúp phù hợp nếu có.
Trong công việc và vận động
- Tránh thể thao đối kháng, chạy nhảy mạnh và hoạt động dễ ngã.
- Không mang vật nặng hoặc sử dụng dao, kéo, máy cắt khi đang yếu hay chóng mặt.
- Đeo găng phù hợp khi làm bếp hoặc làm vườn, nhưng không dùng găng như một lý do để tiếp tục hoạt động có nguy cơ cao.
- Hạn chế chơi đùa với trẻ nhỏ hoặc vật nuôi theo cách có thể gây cào, cắn hoặc va đập.
Mức vận động an toàn cần được cá thể hóa. Đi bộ nhẹ có thể phù hợp với một số người, nhưng người bệnh phải dừng lại và báo nhân viên y tế nếu chóng mặt, đau đầu, khó thở hoặc xuất hiện chấm xuất huyết mới.
Dùng thuốc an toàn khi tiểu cầu thấp
Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến chức năng tiểu cầu hoặc làm tăng nguy cơ chảy máu. Nguyên tắc quan trọng là không tự thêm, ngừng hoặc đổi liều bất kỳ thuốc nào.
Những việc cần làm
- Lập danh sách đầy đủ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin, thực phẩm bổ sung và thảo dược.
- Báo cho bác sĩ ung bướu nếu người bệnh đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc điều trị bệnh tim mạch.
- Hỏi bác sĩ trước khi dùng aspirin, ibuprofen, naproxen hoặc bất kỳ thuốc giảm đau, hạ sốt nào.
- Thông báo tình trạng giảm tiểu cầu cho bác sĩ, nha sĩ, điều dưỡng và dược sĩ trước thủ thuật hoặc kê thuốc mới.
- Hỏi đơn vị điều trị trước khi tiêm bắp, làm thủ thuật nha khoa hoặc thực hiện can thiệp có thể gây chảy máu.
Nếu aspirin hoặc thuốc chống đông đã được kê cho bệnh lý khác, người bệnh không được tự ngừng thuốc. Bác sĩ sẽ cân nhắc giữa nguy cơ chảy máu và nguy cơ hình thành huyết khối để đưa ra quyết định phù hợp.
Không có món ăn, nước uống hoặc thực phẩm bổ sung nào thay thế được việc xét nghiệm và điều trị nguyên nhân giảm tiểu cầu. Các quảng cáo “tăng tiểu cầu nhanh” không nên được dùng làm căn cứ để tự điều trị.
Khi nhiều người cùng chăm sóc, nên sử dụng một sổ theo dõi hoặc mẫu bàn giao ca chăm sóc người bệnh ung thư để tránh cho uống trùng thuốc, sai liều hoặc bỏ sót biểu hiện bất thường.
Biểu hiện cần báo bác sĩ ngay
Phần này chỉ giúp nhận biết mức độ khẩn cấp, không thay thế hướng dẫn xử trí chảy máu.
Liên hệ đơn vị điều trị trong ngày
Cần báo bác sĩ hoặc điều dưỡng phụ trách khi xuất hiện một trong các biểu hiện sau:
- Chấm đỏ hoặc tím li ti dưới da xuất hiện mới hay lan nhanh.
- Vết bầm tự nhiên, bầm to dần hoặc không rõ nguyên nhân.
- Chảy máu mũi, chảy máu lợi tái diễn hoặc khó dừng.
- Có máu trong nước bọt, đờm, nước tiểu hoặc phân.
- Kinh nguyệt nhiều hơn rõ rệt hoặc chảy máu âm đạo ngoài kỳ kinh.
- Bọng máu trong miệng, loét miệng kèm chảy máu.
- Đau bụng mới xuất hiện, đau tăng hoặc bụng chướng bất thường.
- Sốt, rét run hoặc tình trạng toàn thân xấu đi sau hóa trị, kể cả khi chưa thấy chảy máu.
Gia đình nên mô tả thời điểm bắt đầu, vị trí, mức độ tiến triển, thuốc vừa dùng và kết quả xét nghiệm gần nhất. Nếu có thể, chụp ảnh tổn thương ngoài da để bác sĩ theo dõi sự thay đổi, nhưng không trì hoãn việc liên hệ chỉ để ghi hình.
Cần cấp cứu ngay
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu gần nhất nếu có:
- Ngã, va đập mạnh hoặc chấn thương vùng đầu, kể cả khi bên ngoài chưa thấy chảy máu.
- Đau đầu dữ dội hoặc khác thường, nôn, lơ mơ, lú lẫn hay co giật.
- Yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, nhìn mờ, mất thăng bằng đột ngột.
- Nôn ra máu, ho ra máu hoặc đi ngoài phân đen như hắc ín.
- Chảy máu nhiều, chảy máu không giảm hoặc người bệnh tái, vã mồ hôi, choáng hay khó thở.
- Nước tiểu đỏ rõ rệt hoặc có cục máu.
Nếu đang có chảy máu hoặc nghi xuất huyết bên trong, không chờ đến lịch khám tiếp theo và không tự dùng thuốc cầm máu. Khi sống tại Hà Nội, gia đình nên chuẩn bị trước tuyến đường đến cơ sở cấp cứu và mang theo hồ sơ điều trị, danh sách thuốc cùng kết quả xét nghiệm gần nhất.
Checklist theo dõi người bệnh hằng ngày
| Thời điểm | Nội dung cần kiểm tra |
|---|---|
| Buổi sáng | Mức tỉnh táo, đau đầu, chóng mặt, chấm xuất huyết, vết bầm mới |
| Khi vệ sinh | Chảy máu lợi, bọng máu trong miệng, tổn thương da, máu trong nước tiểu hoặc phân |
| Trước khi dùng thuốc | Đúng người, đúng thuốc, đúng liều và đúng thời điểm theo đơn |
| Khi vận động | Khả năng đứng, đi lại, thăng bằng và nguy cơ té ngã |
| Cuối ngày | Biểu hiện mới, thuốc đã dùng, lượng ăn uống và nội dung cần bàn giao |
Checklist không thay thế lịch xét nghiệm hoặc chỉ định chuyên môn. Khi kết quả tiểu cầu thay đổi, gia đình cần xin hướng dẫn mới thay vì tiếp tục áp dụng máy móc kế hoạch cũ.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh giảm tiểu cầu có được đánh răng không?
Thông thường vẫn cần vệ sinh răng miệng để hạn chế viêm nhiễm, nhưng phải dùng bàn chải mềm và thao tác nhẹ. Nếu đang chảy máu lợi, có bọng máu hoặc loét miệng nặng, cần hỏi đơn vị điều trị về cách vệ sinh phù hợp.
Có cần nằm yên hoàn toàn khi tiểu cầu thấp không?
Không phải mọi người bệnh đều cần bất động. Mức vận động phụ thuộc vào kết quả xét nghiệm, triệu chứng, thể trạng và chỉ định của bác sĩ. Nên tránh hoạt động dễ va chạm hoặc té ngã; vận động nhẹ chỉ thực hiện khi được xác nhận là an toàn.
Tiểu cầu bao nhiêu thì phải truyền?
Không có một con số duy nhất áp dụng cho tất cả người bệnh. Quyết định truyền tiểu cầu còn phụ thuộc vào việc có chảy máu hay không, xu hướng xét nghiệm, nguyên nhân giảm, tình trạng nhiễm trùng và kế hoạch làm thủ thuật. Bác sĩ điều trị là người quyết định chỉ định truyền.
Ăn gì để tăng tiểu cầu nhanh sau hóa trị?
Không có thực phẩm nào được xem là biện pháp thay thế điều trị y khoa hoặc bảo đảm làm tiểu cầu tăng nhanh. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn phù hợp với thể trạng, bảo đảm an toàn thực phẩm và trao đổi với bác sĩ nếu ăn kém, sụt cân hoặc muốn dùng thực phẩm bổ sung.
Khi nào cần xét nghiệm lại?
Lịch xét nghiệm phụ thuộc vào phác đồ và kết quả gần nhất. Gia đình cần tuân thủ lịch của đơn vị ung bướu, đồng thời liên hệ sớm hơn nếu xuất hiện dấu hiệu chảy máu, sốt, chấn thương hoặc tình trạng người bệnh xấu đi.
