Sau mỗi đợt hóa trị, người bệnh có thể mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn hoặc gặp những thay đổi khác tùy loại thuốc và thể trạng. Việc chăm sóc bệnh nhân ung thư sau hóa trị tại nhà cần tập trung vào bốn nội dung: ăn uống phù hợp, giữ vệ sinh, dùng thuốc đúng đơn và ghi nhận triệu chứng để trao đổi với bác sĩ.
Hướng dẫn dưới đây mang tính tham khảo, không thay thế kế hoạch xuất viện hoặc chỉ định của cơ sở điều trị. Người chăm sóc không tự đổi liều, ngừng thuốc, dùng thêm thuốc hay áp dụng mẹo dân gian khi chưa hỏi bác sĩ.
Việc cần làm ngay sau mỗi đợt hóa trị
Trước khi rời cơ sở điều trị, người bệnh và người chăm sóc nên xác nhận:
- Tên và cách dùng từng thuốc được kê sau hóa trị.
- Những tác dụng phụ có thể gặp trong đợt điều trị này.
- Dấu hiệu nào cần gọi ngay cho khoa điều trị và trường hợp nào phải cấp cứu.
- Số điện thoại liên hệ ngoài giờ, nếu cơ sở điều trị có cung cấp.
- Lịch xét nghiệm, tái khám và đợt hóa trị tiếp theo.
- Hướng dẫn riêng về chăm sóc đường truyền, buồng tiêm dưới da hoặc ống thông, nếu có.
- Các yêu cầu đặc biệt về ăn uống, vận động và xử lý dịch cơ thể theo loại hóa chất đã sử dụng.
Tại nhà, nên để đơn thuốc, giấy ra viện, danh sách dị ứng và số điện thoại của cơ sở điều trị ở vị trí dễ tìm. Nếu người bệnh đang điều trị tại Hà Nội nhưng sinh hoạt xa bệnh viện, gia đình nên biết trước cơ sở cấp cứu gần nơi ở.
Theo dõi tác dụng phụ hóa trị tại nhà
Không phải người bệnh nào cũng gặp cùng một tác dụng phụ. Triệu chứng cũng có thể xuất hiện vào những thời điểm khác nhau sau mỗi đợt truyền. Những vấn đề thường cần theo dõi gồm:
- Nhiệt độ cơ thể, cảm giác rét run hoặc nóng sốt.
- Mức độ mệt, khả năng tỉnh táo và sinh hoạt hằng ngày.
- Buồn nôn, nôn, số lần nôn và khả năng uống nước.
- Số lần đi ngoài, tính chất phân hoặc tình trạng táo bón.
- Lượng nước uống và số lần đi tiểu.
- Đau miệng, loét miệng, khó nhai hoặc khó nuốt.
- Đau, tê, châm chích hoặc yếu tay chân.
- Phát ban, ngứa, sưng hoặc thay đổi màu da.
- Chảy máu cam, chảy máu chân răng, bầm tím bất thường.
- Đau, đỏ, sưng, rỉ dịch tại vị trí đường truyền hoặc buồng tiêm.
Khi ghi nhận một triệu chứng, nên mô tả thời điểm bắt đầu, mức độ, tần suất, yếu tố làm nặng hoặc giảm và thuốc đã dùng theo đơn. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá tác dụng phụ hóa trị tại nhà chính xác hơn.
Ăn uống và phòng mất nước
Mục tiêu là giúp người bệnh duy trì năng lượng, chất đạm và lượng dịch phù hợp với tình trạng hiện tại. Không nên ép ăn một bữa lớn khi người bệnh buồn nôn hoặc chán ăn.
Cách hỗ trợ ăn uống
- Chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn món mềm và dễ ăn.
- Ưu tiên thực phẩm giàu năng lượng, chất đạm theo khả năng dung nạp và hướng dẫn dinh dưỡng của bệnh viện.
- Uống từng ngụm nhỏ trong ngày nếu dễ buồn nôn.
- Tránh mùi thức ăn quá nồng khi người bệnh nhạy cảm với mùi.
- Nếu đau hoặc loét miệng, có thể chọn món mềm, nguội; tránh món cay, chua, quá nóng hoặc sắc cạnh.
- Không tự ý kiêng khem quá mức vì có thể làm khẩu phần thiếu chất.
Bảo đảm an toàn thực phẩm
- Rửa tay trước khi chuẩn bị và dùng thức ăn.
- Ăn chín, uống an toàn; bảo quản thực phẩm đúng cách.
- Tách riêng thực phẩm sống và thức ăn đã nấu chín.
- Không dùng thực phẩm ôi hỏng, quá hạn hoặc không rõ nguồn gốc.
- Thực hiện chế độ ăn đặc biệt nếu bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đã chỉ định.
Nếu người bệnh có bệnh thận, tim, phù, cổ trướng hoặc được yêu cầu hạn chế dịch, lượng nước uống phải theo hướng dẫn riêng. Cần liên hệ cơ sở điều trị khi nôn liên tục, không thể uống, tiểu ít rõ rệt, chóng mặt nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.
Vệ sinh cá nhân và phòng nhiễm trùng
Một số thuốc hóa trị có thể làm giảm khả năng chống nhiễm trùng. Để chăm sóc người bệnh sau hóa trị an toàn, gia đình nên:
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và trước khi chăm sóc đường truyền.
- Hạn chế tiếp xúc gần với người đang sốt, ho, tiêu chảy hoặc mắc bệnh truyền nhiễm.
- Giữ không gian sinh hoạt thông thoáng, sạch sẽ; không cần khử khuẩn quá mức nếu bệnh viện không yêu cầu.
- Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng bằng bàn chải mềm; tránh làm tổn thương nướu.
- Không dùng chung bàn chải, dao cạo hoặc vật dụng có thể dính máu.
- Bảo vệ da khỏi trầy xước; rửa sạch và theo dõi nếu có vết thương.
- Không tự tháo, rửa hoặc bơm đường truyền, buồng tiêm dưới da khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
Việc đeo khẩu trang, hạn chế khách thăm hoặc chăm sóc vật nuôi cần căn cứ vào tình trạng miễn dịch và chỉ dẫn của đội ngũ điều trị, thay vì áp dụng giống nhau cho mọi người bệnh.
Dùng thuốc đúng đơn sau hóa trị
Người chăm sóc nên lập bảng giờ dùng thuốc và đánh dấu sau mỗi liều. Với thuốc chống nôn, giảm đau hoặc thuốc hỗ trợ khác, cần dùng đúng tên thuốc, liều lượng và thời điểm ghi trong đơn.
Không nên:
- Tự tăng, giảm hoặc bỏ liều vì thấy triệu chứng nặng hơn hay đã đỡ.
- Dùng đơn thuốc của đợt hóa trị trước cho đợt hiện tại nếu chưa được xác nhận.
- Tự uống thuốc hạ sốt để che lấp cơn sốt trước khi liên hệ cơ sở điều trị.
- Tự dùng kháng sinh, thuốc cầm tiêu chảy, thuốc nhuận tràng hoặc thuốc giảm đau không có trong hướng dẫn.
- Dùng thêm vitamin liều cao, thực phẩm bổ sung, thuốc nam hoặc thảo dược mà chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ điều trị.
Nếu quên liều hoặc nôn ngay sau khi uống thuốc, không tự uống bù. Hãy liên hệ nơi kê đơn để được hướng dẫn phù hợp với từng loại thuốc.
Dấu hiệu cần liên hệ cơ sở điều trị
Liên hệ ngay với khoa điều trị
Gọi cho cơ sở đang điều trị khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Sốt từ 38°C trở lên, hoặc đạt ngưỡng cảnh báo riêng mà bác sĩ đã dặn.
- Rét run, khó chịu nhiều hoặc nghi ngờ nhiễm trùng dù chưa đo được nhiệt độ.
- Nôn nhiều, không giữ được nước hay thuốc.
- Tiêu chảy nhiều lần, tiêu chảy kèm đau bụng, sốt hoặc có máu.
- Táo bón kéo dài kèm đau bụng, chướng bụng hoặc nôn.
- Loét miệng khiến người bệnh khó ăn, uống hoặc nuốt.
- Tiểu ít rõ rệt, nước tiểu bất thường, chóng mặt hoặc khô miệng nhiều.
- Bầm tím lan rộng, chảy máu bất thường hoặc chảy máu khó cầm.
- Phát ban mới xuất hiện, đau rát da hoặc tổn thương da lan nhanh.
- Đau, đỏ, sưng, nóng, chảy dịch tại vị trí đường truyền.
- Đau, tê hoặc yếu tay chân tăng dần, ảnh hưởng đi lại và cầm nắm.
- Bất kỳ triệu chứng nào nặng lên nhanh hoặc khác với hướng dẫn xuất viện.
Không chờ đến lịch tái khám nếu có dấu hiệu cảnh báo. Khi gọi, hãy cung cấp tên người bệnh, thời điểm hóa trị gần nhất, nhiệt độ, triệu chứng, thời điểm khởi phát và các thuốc đã dùng.
Gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất
Cần cấp cứu khi người bệnh khó thở, đau ngực, tím tái, lơ mơ, ngất, co giật, yếu liệt đột ngột, chảy máu nhiều, nôn ra máu hoặc có phản ứng dị ứng nặng như sưng môi, lưỡi, họng. Tại Việt Nam, có thể gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu gần nhất; đồng thời thông báo cho cơ sở ung bướu đang theo dõi nếu điều kiện cho phép.
Mẫu nhật ký theo dõi sau truyền hóa chất
Có thể ghi trên giấy hoặc điện thoại theo mẫu sau:
| Ngày, giờ | Nhiệt độ | Ăn và uống | Nôn/đi ngoài | Đau hoặc triệu chứng khác | Thuốc đã dùng theo đơn | Xử trí và phản hồi |
|---|---|---|---|---|---|---|
Nên mang nhật ký, danh sách thuốc và kết quả xét nghiệm đến mỗi lần tái khám. Nhật ký giúp đội ngũ điều trị nhận biết diễn biến sau truyền hóa chất, nhưng không thay thế việc liên hệ ngay khi có dấu hiệu nguy hiểm.
Tóm lại, chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà sau hóa trị cần dựa trên hướng dẫn riêng của bác sĩ. Gia đình nên theo dõi có hệ thống, hỗ trợ ăn uống và vệ sinh, dùng thuốc đúng đơn, đồng thời chủ động liên hệ cơ sở điều trị khi triệu chứng bất thường xuất hiện.
