Chăm sóc bệnh nhân ung thư di căn xương tại nhà cần ưu tiên ba mục tiêu: giảm đau, phòng té ngã hoặc gãy xương bệnh lý và duy trì khả năng vận động trong giới hạn an toàn. Người nhà không nên tự quyết định bài tập, mức chịu lực hay cách di chuyển vì nguy cơ phụ thuộc vào vị trí xương tổn thương, độ vững của xương, tình trạng thần kinh và phương pháp điều trị.
Trước khi người bệnh về nhà, gia đình nên hỏi rõ bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng về những động tác được phép, mức chịu trọng lượng lên chân, dụng cụ hỗ trợ và dấu hiệu phải dừng vận động. Việc chuẩn bị chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà cũng cần bao gồm danh sách thuốc, thông tin liên hệ của cơ sở điều trị và phương án xử trí khi có triệu chứng bất thường.
Vì sao người bệnh di căn xương cần kế hoạch riêng?
Di căn xương có thể gây đau, làm xương yếu và tăng nguy cơ gãy khi chịu lực hoặc bị xoắn vặn. Nếu tổn thương nằm ở cột sống, người bệnh còn có nguy cơ chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi người bệnh đều phải nằm bất động hoàn toàn. Bất động kéo dài có thể làm giảm sức cơ, tăng cứng khớp và khiến việc tự chăm sóc khó khăn hơn.
Mức vận động phù hợp phải được cá thể hóa. Gia đình nên đề nghị nhóm điều trị ghi rõ:
- Vị trí xương đang bị tổn thương và vùng cần bảo vệ.
- Người bệnh có được đứng, đi lại hoặc chịu lực lên chân hay không.
- Những động tác phải tránh, chẳng hạn cúi sâu, xoay thân, nâng vật hoặc chống chân mạnh.
- Loại dụng cụ cần dùng như gậy, khung tập đi, xe lăn hoặc thiết bị hỗ trợ chuyển tư thế.
- Người bệnh cần một người hỗ trợ, hai người đã được hướng dẫn hay thiết bị nâng chuyển.
- Khi nào cần đánh giá lại khả năng vận động.
Nên thống nhất nội dung này bằng một kế hoạch chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà, tránh tình trạng mỗi thành viên hỗ trợ theo một cách khác nhau.
Bố trí nhà để giảm nguy cơ té ngã và gãy xương
Phòng gãy xương bệnh lý tại nhà bắt đầu từ việc giảm nguy cơ trượt, vấp và xoay người đột ngột. Không gian nên được sắp xếp để người bệnh di chuyển theo đường ngắn, rộng và ít chướng ngại vật.
Lối đi và khu vực sinh hoạt
- Dọn dây điện, thảm rời, ghế thấp và đồ dùng nằm trên lối đi.
- Giữ sàn khô, tránh bề mặt trơn bóng hoặc thay đổi độ cao khó nhận biết.
- Bố trí ánh sáng đủ ở phòng ngủ, hành lang và đường đến nhà vệ sinh.
- Để điện thoại, nước uống, thuốc theo đơn và vật dụng thường dùng trong tầm với.
- Hạn chế lên xuống cầu thang nếu chưa được đánh giá là an toàn.
- Không để người bệnh tự bước lên ghế, thang hoặc cúi nhặt đồ dưới sàn.
Giường, ghế và nhà vệ sinh
Giường và ghế cần đủ chắc, không trượt, có độ cao giúp người bệnh đứng lên mà không phải gắng sức quá mức. Ghế có tay vịn thường hỗ trợ chuyển tư thế tốt hơn ghế thấp hoặc ghế có bánh xe. Trong nhà vệ sinh, tay vịn và bề mặt chống trượt phải được lắp chắc chắn; không dùng thanh treo khăn làm điểm tựa.
Dụng cụ hỗ trợ chỉ phát huy tác dụng khi đúng kích thước và đúng chỉ định. Gậy hoặc khung tập đi không phù hợp có thể khiến người bệnh mất thăng bằng hoặc dồn lực vào vùng xương đang tổn thương. Gia đình có thể kết hợp các biện pháp trong hướng dẫn phòng té ngã cho bệnh nhân ung thư tại nhà, nhưng vẫn phải tuân thủ giới hạn vận động riêng của người bệnh di căn xương.
Cách hỗ trợ người bệnh ngồi dậy và đứng lên
Chỉ hỗ trợ đứng lên khi nhóm điều trị xác nhận người bệnh được phép chịu lực và đã hướng dẫn kỹ thuật phù hợp. Nếu chưa biết mức độ vững của xương, người nhà không nên thử cho người bệnh đứng để “kiểm tra xem có đi được không”.
Trước khi di chuyển
- Hỏi người bệnh về mức đau, chóng mặt, tê bì hoặc yếu chân mới xuất hiện.
- Kiểm tra đường đi, giày dép, phanh xe lăn và vị trí dụng cụ hỗ trợ.
- Giải thích từng bước để hai bên phối hợp, không kéo bất ngờ.
- Cho người bệnh thay đổi tư thế từ từ nếu đã được phép ngồi dậy.
- Dừng lại nếu xuất hiện đau tăng rõ, cảm giác xương không vững, choáng hoặc khó thở.
Khi hỗ trợ đứng lên
Người chăm sóc không nên kéo hai tay, giật vai hoặc nhấc người bệnh từ nách. Những cách này dễ gây mất thăng bằng và có thể làm đau thêm. Không xoay thân người bệnh trong khi bàn chân vẫn cố định trên sàn.
Nếu đã được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn, hãy thực hiện đúng trình tự đã tập, sử dụng tay vịn hoặc dụng cụ trợ giúp theo chỉ định. Người chăm sóc đứng ở vị trí đã được hướng dẫn, giữ lưng của mình ổn định và phối hợp bằng khẩu lệnh ngắn. Không cố đỡ một mình nếu người bệnh không thể chủ động tham gia hoặc có nguy cơ khuỵu xuống.
Khi khả năng vận động giảm nhiều, việc chuyển từ giường sang xe lăn hoặc đi vệ sinh có thể cần hai người đã được đào tạo hay thiết bị nâng chuyển. Gia đình nên tham khảo nguyên tắc chăm sóc bệnh nhân ung thư nằm liệt tại nhà thay vì kéo lê hoặc cố bế người bệnh.
Lựa chọn vận động khi ung thư di căn xương
Vận động khi ung thư di căn xương nên hướng đến duy trì chức năng cần thiết, không phải cố tập nặng để vượt qua cơn đau. Bài tập phải dựa trên đánh giá của bác sĩ và chuyên viên phục hồi chức năng có thông tin về vị trí di căn.
Tùy từng trường hợp, hoạt động được chấp thuận có thể gồm:
- Thay đổi tư thế có hỗ trợ.
- Ngồi dậy trong khoảng thời gian phù hợp với sức chịu đựng.
- Tập thở và thư giãn.
- Cử động nhẹ các khớp không nằm trong vùng cần bảo vệ.
- Đi quãng ngắn bằng dụng cụ trợ giúp nếu được phép chịu lực.
- Thực hiện một phần hoạt động cá nhân ở tư thế an toàn.
Nên chia hoạt động thành từng phần ngắn, xen kẽ nghỉ và ưu tiên những việc có ý nghĩa với sinh hoạt hằng ngày. Đau tăng kéo dài sau vận động, đau mới xuất hiện hoặc suy giảm chức năng là lý do để dừng và liên hệ nhóm điều trị.
Những việc không nên tự thực hiện
- Không xoa bóp sâu, day ấn hoặc đấm vào vùng đau hay vùng nghi có tổn thương xương.
- Không tự nắn chỉnh cột sống, kéo giãn mạnh hoặc bẻ khớp.
- Không tập tạ, bật nhảy, chạy, chống đẩy hay thực hiện động tác chịu lực mạnh khi chưa được cho phép.
- Không cố vận động xuyên qua cơn đau.
- Không tự chườm nóng hoặc sử dụng thiết bị rung lên vùng tổn thương nếu chưa hỏi nhân viên y tế.
- Không sao chép bài tập của người bệnh khác vì vị trí và mức độ tổn thương có thể khác nhau.
Theo dõi đau và chăm sóc hằng ngày
Người chăm sóc nên ghi nhận thời điểm đau, vị trí, tính chất, yếu tố làm tăng đau và ảnh hưởng đến khả năng ngồi, đứng hoặc đi lại. Đau khi chịu lực, đau về đêm tăng dần hoặc đau xuất hiện sau một động tác nhỏ cần được báo cho nhóm điều trị.
Thuốc giảm đau và các thuốc liên quan phải dùng đúng đơn. Không tự tăng liều, giảm liều, ngừng thuốc hoặc kết hợp thêm thuốc không kê đơn khi chưa kiểm tra với bác sĩ hay dược sĩ. Nếu thuốc gây buồn ngủ, chóng mặt, táo bón, nôn hoặc lú lẫn, gia đình nên thông báo để được hướng dẫn thay vì tự điều chỉnh.
Ngoài ra, cần chú ý:
- Hỗ trợ ăn uống và dùng thuốc ở tư thế an toàn.
- Giữ da sạch, khô và quan sát vùng tì đè nếu người bệnh nằm hoặc ngồi lâu.
- Thay đổi tư thế theo kế hoạch đã được hướng dẫn, tránh xoắn cột sống hoặc kéo chân tay.
- Bố trí thời gian nghỉ trước và sau khi tắm, thay đồ hay đi vệ sinh.
- Cập nhật thay đổi triệu chứng cho bác sĩ, điều dưỡng và chuyên viên phục hồi chức năng để thống nhất cách chăm sóc.
Dấu hiệu cần trợ giúp y tế khẩn cấp
Đau đột ngột hoặc mất khả năng vận động ở người bệnh di căn xương không nên được xử trí bằng xoa bóp hay cố tập lại. Gia đình cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp khi có một trong các biểu hiện sau:
- Đau xương xuất hiện đột ngột, dữ dội hoặc có cảm giác gãy sau một cử động nhẹ hay té ngã.
- Chi biến dạng, sưng nhanh, ngắn bất thường hoặc không thể chịu lực như trước.
- Người bệnh đột ngột không thể đứng, đi, nhấc tay hoặc nhấc chân.
- Yếu hoặc tê mới xuất hiện, đặc biệt ở cả hai chân.
- Đau cổ hoặc đau lưng mới, tăng nhanh, lan vòng quanh ngực hay bụng.
- Mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện; bí tiểu; hoặc tê vùng quanh mông, hậu môn và cơ quan sinh dục.
- Khó thở, ngất, lú lẫn rõ hoặc giảm ý thức.
Đau lưng kèm yếu chân, tê bì hay thay đổi đại tiểu tiện có thể liên quan đến chèn ép tủy sống và cần được đánh giá khẩn cấp. Trong lúc chờ trợ giúp:
- Cho người bệnh ngừng vận động ngay.
- Không cố dựng dậy, kéo thẳng chi, nắn xương hoặc xoa bóp vùng đau.
- Giữ người bệnh ở tư thế ổn định và dễ chịu nhất có thể; tránh di chuyển nếu không có nguy hiểm trực tiếp tại chỗ.
- Liên hệ dịch vụ cấp cứu hoặc cơ sở điều trị và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Chuẩn bị danh sách thuốc, hồ sơ bệnh, vị trí di căn đã biết và mô tả thời điểm triệu chứng bắt đầu.
Danh sách kiểm tra dành cho người chăm sóc
Trước mỗi lần hỗ trợ vận động, hãy kiểm tra nhanh:
- Người bệnh có đau mới, đau tăng, yếu chân, tê bì hoặc chóng mặt không?
- Hoạt động này đã được nhân viên chuyên môn cho phép chưa?
- Mức chịu lực và vùng phải bảo vệ đã rõ chưa?
- Lối đi có khô, sáng và không có vật cản không?
- Dụng cụ trợ giúp có đúng loại, chắc chắn và ở trong tầm với không?
- Người hỗ trợ có đủ khả năng thực hiện kỹ thuật đã được hướng dẫn không?
- Gia đình đã biết phải gọi ai nếu người bệnh đau đột ngột hoặc mất khả năng vận động chưa?
An toàn không đồng nghĩa với hạn chế mọi hoạt động. Cách phù hợp là duy trì những vận động đã được đánh giá là an toàn, hỗ trợ đúng kỹ thuật và điều chỉnh kế hoạch khi triệu chứng thay đổi. Nếu chưa rõ người bệnh có thể đứng, đi hay chịu lực đến mức nào, hãy tạm dừng thử nghiệm tại nhà và trao đổi với nhóm điều trị.
