Chăm sóc bệnh nhân ung thư nằm liệt cần tập trung vào sự thoải mái, an toàn và các nhu cầu thiết yếu: tư thế nằm, vệ sinh, dinh dưỡng, bài tiết, kiểm soát triệu chứng và phòng biến chứng. Gia đình nên thống nhất kế hoạch với bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên viên phục hồi chức năng vì khả năng vận động của mỗi người khác nhau.
Hướng dẫn dưới đây phù hợp để gia đình tổ chức việc chăm sóc người bệnh ung thư nằm một chỗ tại nhà. Nội dung không thay thế chỉ định chuyên môn, đặc biệt khi người bệnh có tổn thương xương, đau cột sống, yếu liệt mới xuất hiện, đang đặt ống hoặc vừa thực hiện thủ thuật.
Chuẩn bị kế hoạch chăm sóc trước khi bắt đầu
Gia đình nên có một bản kế hoạch ngắn đặt gần giường, gồm:
- Chẩn đoán và những lưu ý do cơ sở điều trị cung cấp.
- Thuốc đang sử dụng, giờ dùng và thuốc cần dùng khi có triệu chứng theo đơn.
- Khả năng tự xoay người, ngồi dậy, đứng hoặc chuyển sang xe lăn.
- Những động tác cần tránh và mức chịu lực cho phép.
- Chế độ ăn, độ đặc của thức ăn và hướng dẫn uống nước.
- Cách chăm sóc ống thông, hậu môn nhân tạo, đường truyền hoặc thiết bị đang có.
- Số điện thoại của bác sĩ, điều dưỡng, đơn vị chăm sóc tại nhà và cơ sở cấp cứu.
Không tự thay đổi thuốc, chế độ ăn qua ống, lượng dịch hoặc bài tập nếu chưa trao đổi với nhân viên y tế. Với gia đình chăm sóc người bệnh tại Hà Nội, nên lưu sẵn địa chỉ cơ sở cấp cứu thuận tiện và phương án vận chuyển khi cần.
Sắp xếp giường và không gian chăm sóc an toàn
Giường nên chắc chắn, ổn định và có độ cao giúp người chăm sóc thao tác mà không phải cúi gập lưng quá mức. Nếu là giường có bánh xe, cần khóa bánh trước khi chăm sóc hoặc di chuyển người bệnh.
Không gian quanh giường nên được bố trí như sau:
- Có lối tiếp cận ít nhất từ một bên; tốt hơn nếu người chăm sóc có thể thao tác ở cả hai bên.
- Ga giường sạch, khô, phẳng, không để nếp gấp hoặc đồ vật dưới cơ thể.
- Chuông gọi, điện thoại hoặc dụng cụ báo hiệu nằm trong tầm với nếu người bệnh sử dụng được.
- Đèn đủ sáng vào ban đêm; lối đi không có dây điện, thảm lỏng hoặc vật cản.
- Khăn, găng dùng một lần, túi đựng rác và vật dụng vệ sinh được chuẩn bị trước nhưng để tách khỏi thức ăn, thuốc.
- Xe lăn, ghế vệ sinh hoặc khung hỗ trợ được đặt chắc chắn và khóa phanh trước khi dùng.
Không tự lắp thanh chắn giường nếu chưa đánh giá nguy cơ mắc kẹt hoặc người bệnh cố trèo qua. Gia đình có thể xem hướng dẫn phòng té ngã cho người bệnh để hoàn thiện không gian an toàn.
Trở mình cho bệnh nhân ung thư đúng cách
Trở mình giúp thay đổi điểm chịu lực và tạo cảm giác dễ chịu, nhưng lịch trở mình phải dựa trên tình trạng da, mức độ đau, khả năng tự vận động và hướng dẫn của nhân viên y tế. Không áp dụng máy móc một lịch cố định cho mọi người bệnh.
Trước khi thực hiện, người chăm sóc cần:
- Giải thích ngắn gọn để người bệnh phối hợp nếu còn khả năng.
- Kiểm tra đau, chóng mặt, khó thở và mức tỉnh táo.
- Quan sát vị trí đường truyền, ống dẫn lưu, ống thông tiểu hoặc túi chứa.
- Điều chỉnh giường về vị trí an toàn và khóa bánh.
- Chuẩn bị gối, khăn trượt hoặc tấm vải hỗ trợ nếu đã được hướng dẫn sử dụng.
Khi trở mình cho bệnh nhân ung thư, không kéo trực tiếp cánh tay, chân, cổ hoặc xoắn thân người. Nên dịch chuyển cơ thể thành một khối, thao tác chậm và dùng tấm hỗ trợ thay vì kéo lê trên ga. Nếu người bệnh nặng, không thể phối hợp hoặc đau nhiều, không nên cố thực hiện một mình.
Sau khi đổi tư thế, kiểm tra lại sự thoải mái, nhịp thở, vị trí các ống và vùng da chịu lực. Có thể dùng gối để nâng đỡ theo hướng dẫn, nhưng không chèn vật cứng hoặc tạo áp lực lên khối u, vùng xương đau hay vị trí có thiết bị y tế.
Thông tin về kiểm tra da, lựa chọn bề mặt hỗ trợ và xử trí vùng đỏ được trình bày riêng tại bài phòng loét tỳ đè.
Dừng thao tác và liên hệ nhân viên y tế nếu người bệnh đau tăng đột ngột, khó thở, chóng mặt, tái nhợt, mất cảm giác mới xuất hiện hoặc có ống bị kéo lệch.
Di chuyển bệnh nhân ung thư an toàn
Trước khi đưa người bệnh ngồi dậy, đứng hoặc chuyển sang ghế, gia đình cần biết rõ người bệnh có được phép chịu lực hay không. Người có tổn thương xương, đau cột sống, yếu liệt mới xuất hiện hoặc nguy cơ gãy xương cần được nhân viên y tế đánh giá trước.
Từ nằm sang ngồi
Chỉ thực hiện khi đã được hướng dẫn. Nâng đầu giường từ từ, hỗ trợ người bệnh nghiêng sang bên rồi đưa chân ra mép giường đồng thời nâng thân trên. Cho người bệnh ngồi ổn định trước khi tiếp tục. Nếu xuất hiện choáng, vã mồ hôi, buồn nôn, khó thở hoặc không giữ được thân mình, hãy hỗ trợ nằm lại và báo nhân viên y tế.
Từ giường sang ghế hoặc xe lăn
- Đặt ghế gần giường, khóa bánh và gạt bàn để chân sang bên.
- Cho người bệnh mang dép hoặc giày chống trượt nếu có thể đứng.
- Không để người bệnh ôm cổ người chăm sóc và không kéo bằng hai tay.
- Chỉ sử dụng đai hỗ trợ, tấm trượt hoặc thiết bị nâng khi đã được hướng dẫn.
- Nếu người bệnh hoàn toàn không thể tự chịu lực, cần thêm người hỗ trợ hoặc thiết bị nâng phù hợp; không cố bế một mình.
Người chăm sóc nên đứng vững, gập đầu gối và giữ lưng ở tư thế trung tính. Nếu cảm thấy không kiểm soát được trọng lượng người bệnh, hãy dừng lại và yêu cầu hỗ trợ. Không đánh đổi an toàn của cả hai để hoàn thành việc di chuyển.
Hỗ trợ vệ sinh và chăm sóc da
Vệ sinh giúp người bệnh dễ chịu và tạo cơ hội quan sát da, miệng, vùng sinh dục cũng như các vị trí đặt thiết bị. Trước khi bắt đầu, cần đóng cửa hoặc dùng rèm để bảo đảm riêng tư, chuẩn bị đủ vật dụng và giữ phòng ấm vừa phải.
Các nguyên tắc chính gồm:
- Vệ sinh từng vùng, lau khô nhẹ nhàng và thay đồ ẩm hoặc bẩn sớm.
- Chăm sóc miệng đều đặn, nhất là khi người bệnh ăn ít, thở miệng hoặc đang dùng thuốc gây khô miệng.
- Làm sạch vùng sinh dục và hậu môn sau khi đại tiện, tiểu tiện hoặc thay tã.
- Quan sát vùng xương cùng, hông, gót chân, khuỷu tay và các điểm tỳ khác.
- Không xoa bóp mạnh vùng da đỏ, đau, bầm tím hoặc vùng nghi có tổn thương xương.
- Chỉ sử dụng kem, dung dịch sát khuẩn hoặc sản phẩm chăm sóc vết thương theo hướng dẫn phù hợp.
Xem quy trình chi tiết tại bài vệ sinh cá nhân cho người bệnh, tránh lặp lại hoặc áp dụng quá nhiều bước khiến người bệnh mệt.
Theo dõi ăn uống và nguy cơ sặc
Nhu cầu ăn uống có thể thay đổi do bệnh, thuốc, đau, buồn nôn, táo bón, khô miệng hoặc khó nuốt. Mục tiêu là hỗ trợ theo khả năng và kế hoạch điều trị, không ép người bệnh ăn bằng mọi giá.
Khi cho ăn bằng miệng:
- Chỉ cho ăn khi người bệnh tỉnh và có thể phối hợp.
- Hỗ trợ tư thế ngồi hoặc nâng đầu theo mức đã được nhân viên y tế cho phép.
- Cho từng lượng nhỏ, chờ nuốt xong rồi mới tiếp tục.
- Dùng đúng dạng thức ăn và độ đặc đã được khuyến nghị.
- Giữ người bệnh ở tư thế phù hợp sau ăn theo hướng dẫn của nhóm điều trị.
Ngừng cho ăn và liên hệ nhân viên y tế nếu người bệnh ho liên tục khi nuốt, nghẹn, giọng trở nên ướt hoặc khàn bất thường, khó thở hay thức ăn chảy ngược ra miệng. Không cho thức ăn, nước uống hoặc thuốc qua miệng khi người bệnh lơ mơ, bất tỉnh hoặc không nuốt được.
Nếu đang nuôi ăn qua ống, gia đình cần tuân thủ đúng quy trình được bàn giao. Không tự thay đổi loại thức ăn, tốc độ, lượng nước hoặc xử lý ống tắc bằng phương pháp chưa được hướng dẫn.
Nên ghi lại lượng ăn uống tương đối, số bữa, tình trạng buồn nôn, nôn, đau miệng và khó nuốt. Không tự đặt mục tiêu uống nước cố định vì một số người bệnh có thể cần giới hạn hoặc điều chỉnh dịch theo tình trạng cụ thể.
Theo dõi đại tiện và tiểu tiện
Việc ghi chép giúp phát hiện thay đổi sớm. Mỗi ngày, người chăm sóc nên lưu ý:
- Số lần đại tiện, tính chất phân, đau khi đi ngoài và có máu hay không.
- Số lần tiểu, lượng nước tiểu tương đối, màu sắc, mùi và cảm giác đau buốt.
- Tình trạng bụng chướng, đau bụng, mót nhưng không đi được hoặc són mới xuất hiện.
- Lượng dịch trong túi nước tiểu, túi hậu môn nhân tạo hoặc thiết bị dẫn lưu nếu có.
Ít vận động, ăn uống giảm và một số thuốc có thể đi kèm táo bón. Tuy nhiên, gia đình không nên tự dùng thuốc nhuận tràng, thụt tháo hoặc can thiệp hậu môn khi chưa kiểm tra kế hoạch điều trị, nhất là khi người bệnh đau bụng, nôn hoặc nghi tắc nghẽn.
Nếu có ống thông tiểu, giữ túi chứa ở vị trí thấp hơn bàng quang, tránh để dây gập hoặc bị kéo căng. Không tự tháo, nối lại hay bơm rửa ống nếu chưa được đào tạo.
Dấu hiệu cần liên hệ nhân viên y tế
Cần gọi cấp cứu
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu phù hợp nếu có một trong các tình trạng:
- Khó thở dữ dội, tím tái hoặc nghẹn không giải quyết được.
- Bất tỉnh, rất khó đánh thức hoặc co giật.
- Chảy máu nhiều hoặc không cầm được.
- Đau ngực dữ dội, ngất hoặc tình trạng xấu đi đột ngột.
- Yếu liệt xuất hiện đột ngột kèm rối loạn nói, méo miệng hoặc thay đổi ý thức.
Trong lúc chờ hỗ trợ, không cho người bệnh ăn, uống hoặc dùng thêm thuốc ngoài kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn.
Cần liên hệ nhóm điều trị sớm
Thông báo cho bác sĩ, điều dưỡng hoặc đơn vị chăm sóc tại nhà khi có:
- Sốt, rét run hoặc đạt ngưỡng nhiệt độ mà cơ sở ung bướu đã yêu cầu phải báo.
- Đau tăng, đau mới xuất hiện hoặc thuốc theo đơn không còn kiểm soát được triệu chứng.
- Nôn nhiều, không thể ăn uống hoặc khó nuốt mới xuất hiện.
- Lú lẫn, kích động, ngủ nhiều bất thường hoặc thay đổi hành vi.
- Nước tiểu giảm rõ rệt so với thường ngày, tiểu máu hoặc đau khi tiểu.
- Táo bón kéo dài, tiêu chảy nhiều, đau bụng hoặc bụng chướng.
- Da đỏ không giảm sau khi đổi tư thế, phồng rộp, trầy loét, rỉ dịch hoặc có mùi bất thường.
- Đường truyền, ống thông, ống dẫn lưu bị tuột, tắc, rò rỉ hoặc vùng xung quanh sưng đau.
- Đau lưng mới hoặc tăng nhanh kèm yếu chân, tê bì, mất cảm giác hay thay đổi khả năng kiểm soát tiểu tiện và đại tiện.
Gia đình cũng nên liên hệ khi không còn đủ sức chăm sóc, không thể di chuyển người bệnh an toàn hoặc triệu chứng gây căng thẳng kéo dài. Dịch vụ chăm sóc giảm nhẹ bệnh nhân ung thư có thể hỗ trợ xây dựng mục tiêu chăm sóc, kiểm soát triệu chứng và hướng dẫn người nhà theo tình trạng thực tế.
Bảng kiểm chăm sóc hằng ngày
Một bảng kiểm ngắn giúp các thành viên bàn giao cho nhau rõ ràng hơn:
- [ ] Mức tỉnh táo và khả năng giao tiếp có thay đổi không?
- [ ] Đau, khó thở, buồn nôn hoặc triệu chứng khác có được kiểm soát không?
- [ ] Tư thế đã được thay đổi theo kế hoạch cá nhân chưa?
- [ ] Da có vùng đỏ, đau, ẩm, trầy hoặc rỉ dịch không?
- [ ] Người bệnh đã được vệ sinh miệng, cơ thể và vùng bài tiết chưa?
- [ ] Ăn, uống và nuốt có gì khác thường không?
- [ ] Đại tiện, tiểu tiện và các túi dẫn lưu có thay đổi không?
- [ ] Thuốc đã được dùng đúng đơn và ghi nhận đầy đủ chưa?
- [ ] Có dấu hiệu nào cần liên hệ nhân viên y tế không?
Khi chăm sóc người bệnh ung thư yếu liệt, ưu tiên quan trọng nhất là làm đúng khả năng, tránh thao tác vượt quá sức của người chăm sóc và báo sớm khi tình trạng thay đổi. Một kế hoạch đơn giản, hồ sơ theo dõi hằng ngày và hướng dẫn trực tiếp từ nhóm điều trị sẽ giúp việc chăm sóc tại nhà an toàn, nhất quán hơn.
