Dấu hiệu tắc ruột ở bệnh nhân ung thư có thể xuất hiện từ từ hoặc đột ngột. Người bệnh thường không chỉ có một biểu hiện đơn lẻ mà có thể đồng thời đau bụng, chướng bụng, buồn nôn hoặc nôn, giảm đi ngoài và không trung tiện được.
Đây là tình trạng cần được nhân viên y tế đánh giá. Người chăm sóc không nên tự chẩn đoán dựa trên một triệu chứng, nhưng cũng không nên chờ đến khi xuất hiện đầy đủ mọi dấu hiệu mới liên hệ cơ sở y tế.
Tắc ruột ở bệnh nhân ung thư là gì?
Tắc ruột xảy ra khi thức ăn, dịch và hơi không thể lưu thông bình thường qua đường tiêu hóa. Tình trạng này có thể do lòng ruột bị cản trở hoặc do ruột giảm, mất khả năng co bóp.
Ở người bệnh ung thư, nguyên nhân có thể liên quan đến khối u, tổn thương lan rộng trong ổ bụng, dính sau phẫu thuật, thay đổi sau điều trị hoặc rối loạn vận động ruột. Táo bón nặng và một số thuốc đang sử dụng cũng có thể gây biểu hiện tương tự hoặc làm triệu chứng nặng hơn.
Không thể xác định nguyên nhân chỉ bằng quan sát tại nhà. Bác sĩ có thể cần khám bụng, xem lại thuốc và chỉ định xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh phù hợp.
Tổ hợp dấu hiệu gợi ý tắc ruột
Đau bụng kèm chướng bụng
Bệnh nhân ung thư đau bụng chướng bụng cần được chú ý khi đây là triệu chứng mới xuất hiện, tăng dần hoặc khác với cơn đau thường ngày. Đau có thể quặn từng cơn, tái diễn theo đợt hoặc chuyển thành đau liên tục. Bụng có thể căng hơn bình thường, khó chịu khi thay đổi tư thế hoặc khiến quần áo trở nên chật.
Chướng bụng không phải lúc nào cũng do tắc ruột. Dịch tích tụ trong ổ bụng cũng có thể làm bụng to và căng; người chăm sóc có thể tham khảo cách theo dõi cổ trướng và nhận biết lúc cần đi viện. Tuy nhiên, nếu chướng bụng đi kèm đau, nôn hoặc bí trung đại tiện, cần nghĩ đến khả năng tắc ruột và liên hệ nhân viên y tế sớm.
Không trung tiện hoặc không đi ngoài được
Ung thư không trung tiện được, đặc biệt khi kèm bụng chướng và đau, là dấu hiệu đáng lo ngại. Người chăm sóc nên xác định thời điểm người bệnh trung tiện và đi ngoài lần cuối, lượng phân, tính chất phân cũng như sự thay đổi so với thói quen thường ngày.
Việc vẫn đi ngoài được một ít không loại trừ hoàn toàn tắc ruột. Trong tắc một phần, người bệnh có thể vẫn trung tiện hoặc đi phân lỏng, phân ít trong giai đoạn đầu. Nếu có hậu môn nhân tạo, cần theo dõi lượng hơi và chất thải trong túi; lượng ra giảm rõ rệt hoặc ngừng kèm đau, chướng bụng cần được báo ngay.
Buồn nôn hoặc nôn
Người bệnh có thể buồn nôn, nôn sau ăn hoặc nôn lặp lại dù không ăn nhiều. Cần ghi nhận thời điểm nôn, số lần, lượng ước tính và màu sắc dịch nôn. Nôn màu xanh, nâu, có máu, có mùi bất thường hoặc nôn liên tục là dấu hiệu cần đánh giá khẩn cấp.
Nôn nhiều có thể nhanh chóng dẫn đến thiếu dịch. Khô miệng, khát nhiều, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc lơ mơ có thể là dấu hiệu mất nước ở bệnh nhân ung thư.
Ăn uống kém và cảm giác đầy nhanh
Người bệnh có thể nhanh no, không muốn ăn, đầy tức sau vài thìa thức ăn hoặc buồn nôn ngay khi uống nước. Đây không phải dấu hiệu đặc hiệu, nhưng đáng lo khi xuất hiện cùng đau bụng, bụng căng hoặc giảm trung tiện.
Toàn trạng xấu đi
Mệt tăng, vã mồ hôi, chóng mặt, yếu nhiều, sốt, lơ mơ hoặc phản ứng chậm cho thấy người bệnh cần được đánh giá sớm. Không nên chỉ tập trung vào việc người bệnh đã đi ngoài hay chưa mà bỏ qua sự thay đổi toàn trạng.
Khi nào cần đưa người bệnh đi cấp cứu?
Đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu hoặc gọi 115 tại Hà Nội nếu có một trong các biểu hiện sau:
- Đau bụng dữ dội, đau tăng nhanh hoặc đau liên tục không giảm.
- Bụng căng nhiều, cứng hoặc rất đau khi chạm nhẹ.
- Nôn liên tục, không giữ được nước hoặc thuốc đường uống.
- Dịch nôn có máu, màu nâu, xanh đậm hoặc mùi bất thường.
- Không trung tiện, không đi ngoài kèm đau bụng và chướng bụng tăng.
- Sốt, rét run, khó thở, ngất, lơ mơ hoặc lú lẫn mới xuất hiện.
- Tiểu rất ít, chóng mặt nhiều, tay chân lạnh hoặc yếu đi rõ rệt.
- Có máu trong phân hoặc chảy máu từ hậu môn nhân tạo.
Nếu chưa chắc mức độ khẩn cấp, hãy liên hệ bác sĩ điều trị hoặc đội ngũ chăm sóc giảm nhẹ ngay để được hướng dẫn. Danh sách dấu hiệu nguy hiểm ở bệnh nhân ung thư cần xử trí cũng giúp người chăm sóc nhận diện những thay đổi không nên tiếp tục theo dõi tại nhà.
Nghi tắc ruột có được ăn uống không?
Khi nghi ngờ tắc ruột, không nên cố cho người bệnh ăn, uống nhiều hoặc dùng thực phẩm giàu chất xơ để kích thích đi ngoài. Việc đưa thêm thức ăn và dịch vào đường tiêu hóa có thể làm tăng đau, chướng bụng, nôn và nguy cơ hít sặc.
Trong lúc liên hệ nhân viên y tế hoặc chuẩn bị đi viện:
- Tạm dừng cho ăn và không ép uống nếu người bệnh đang đau bụng, chướng bụng hoặc buồn nôn.
- Không tự cho uống sữa, nước dinh dưỡng, nước có gas hay dùng bữa nhỏ để thử khả năng tiêu hóa.
- Không tự quyết định cho uống thuốc thường ngày nếu người bệnh nôn liên tục hoặc khó nuốt; hãy hỏi bác sĩ cách xử lý từng thuốc.
- Có thể làm ẩm môi và vệ sinh miệng để giảm khô miệng, nhưng không dùng cách này thay cho đánh giá tình trạng mất nước.
- Nếu nhân viên y tế đã có kế hoạch riêng về lượng nước hoặc thuốc được phép dùng, thực hiện đúng kế hoạch đó.
Chỉ tiếp tục ăn uống khi nhân viên y tế đã đánh giá và hướng dẫn cụ thể. Sau khi loại trừ hoặc xử trí tắc ruột, chế độ ăn cần được điều chỉnh theo khả năng tiêu hóa và mục tiêu chăm sóc của từng người, thay vì tự áp dụng chế độ dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư tại nhà trong giai đoạn đang có triệu chứng cấp tính.
Người chăm sóc nên làm gì trong lúc chờ hỗ trợ y tế?
Giữ người bệnh ở tư thế an toàn
Nếu buồn nôn hoặc nôn, cho người bệnh ngồi hơi cúi về phía trước nếu còn tỉnh và đủ sức. Nếu phải nằm, nên nằm nghiêng để giảm nguy cơ hít phải dịch nôn. Không để người bệnh yếu hoặc chóng mặt tự đi lại.
Không tự xử trí táo bón
Không tự dùng thuốc nhuận tràng, thuốc đặt hậu môn, thụt tháo hoặc xoa bóp, ấn mạnh lên bụng. Những biện pháp này có thể không phù hợp nếu ruột đang bị tắc, có nguy cơ tổn thương hoặc người bệnh đang mất nước.
Không tự tăng liều thuốc giảm đau, thuốc chống nôn hay ngừng toàn bộ thuốc đang dùng. Nếu người bệnh có kế hoạch thuốc cứu hộ do bác sĩ hoặc đội chăm sóc giảm nhẹ lập trước đó, hãy làm theo đúng chỉ dẫn và báo lại đáp ứng.
Không tự can thiệp sonde dạ dày
Nếu người bệnh đã có sonde, không tự bơm thức ăn, bơm nước, hút dịch, rút sonde hoặc thay đổi cách kẹp sonde khi chưa có hướng dẫn. Việc chăm sóc sonde dạ dày an toàn cần tuân theo chỉ định dành riêng cho người bệnh.
Chuẩn bị đi viện
Mang theo giấy tờ y tế, đơn thuốc, danh sách thuốc đang sử dụng, thông tin dị ứng, kết quả khám gần đây và vật dụng cần thiết. Nếu có thể, một người theo dõi bệnh nhân trong khi người khác liên hệ cơ sở y tế và chuẩn bị phương tiện di chuyển.
Thông tin cần báo cho nhân viên y tế
Thông tin càng rõ ràng càng giúp nhân viên y tế đánh giá mức độ khẩn cấp. Người chăm sóc nên ghi lại:
- Loại ung thư, vị trí tổn thương đã biết và giai đoạn điều trị hiện tại nếu có thông tin.
- Tiền sử phẫu thuật bụng, xạ trị vùng bụng hoặc chậu, tắc ruột và táo bón nặng.
- Thời điểm bắt đầu đau; vị trí đau; đau từng cơn hay liên tục; mức độ có tăng không.
- Bụng bắt đầu chướng từ khi nào và có tăng nhanh không.
- Thời điểm trung tiện và đi ngoài lần cuối; lượng, màu sắc và tính chất phân.
- Nếu có hậu môn nhân tạo: thời điểm túi còn hơi hoặc chất thải lần cuối.
- Số lần nôn, màu sắc, lượng ước tính và nôn có liên quan đến ăn uống hay không.
- Khả năng ăn, uống và giữ được nước hoặc thuốc.
- Lượng nước tiểu, mức độ tỉnh táo, sốt, khó thở, chóng mặt hoặc ngất.
- Tên và thời điểm dùng liều gần nhất của thuốc giảm đau, thuốc chống nôn, thuốc nhuận tràng và các thuốc khác.
Có thể mô tả ngắn gọn theo trình tự: triệu chứng mới là gì, bắt đầu khi nào, đang nặng lên ra sao và người bệnh hiện còn tỉnh, còn tiểu, còn trung tiện hay không. Nếu chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà, nên lưu sẵn số liên hệ của bác sĩ điều trị, cơ sở cấp cứu và đội chăm sóc giảm nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Không trung tiện nhưng chưa đau bụng có phải tắc ruột không?
Không thể kết luận chỉ dựa vào việc chưa trung tiện. Tuy nhiên, nếu đây là thay đổi mới, kéo dài hơn thói quen thông thường hoặc đi kèm chướng bụng, buồn nôn, ăn kém, cần liên hệ nhân viên y tế. Không chờ xuất hiện đau dữ dội mới đi khám.
Vẫn đi ngoài được thì có loại trừ tắc ruột không?
Không. Tắc ruột một phần vẫn có thể cho phép một lượng phân hoặc hơi đi qua. Phân lỏng cũng có thể xuất hiện quanh vùng phân ứ đọng. Diễn biến tổng thể quan trọng hơn một lần đi ngoài đơn lẻ.
Có nên dùng thuốc nhuận tràng hoặc thụt tháo để thử không?
Không nên. Nếu chưa loại trừ tắc ruột, người chăm sóc không được tự dùng thuốc nhuận tràng, thuốc đặt hay thụt tháo. Hãy báo tình trạng cho bác sĩ để xác định có phải táo bón thông thường hay cần xử trí khác.
Người bệnh đang chăm sóc giảm nhẹ có cần đi viện không?
Điều này phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, mục tiêu chăm sóc và kế hoạch đã thống nhất với bác sĩ. Đau dữ dội, nôn liên tục, lơ mơ, khó thở, chảy máu hoặc toàn trạng xấu nhanh vẫn cần liên hệ khẩn cấp. Nếu mục tiêu là chăm sóc tại nhà, đội chăm sóc giảm nhẹ phải được báo sớm để đánh giá và đưa ra phương án phù hợp, thay vì gia đình tự xử trí.
Triệu chứng giảm sau khi nôn có thể tiếp tục theo dõi không?
Cảm giác đỡ chướng hoặc đỡ đau tạm thời sau khi nôn không loại trừ tắc ruột. Nếu người bệnh vẫn không trung tiện, tiếp tục nôn, bụng căng trở lại hoặc mệt hơn, cần được đánh giá y khoa ngay.
