Tiêu chảy ở người bệnh ung thư có thể liên quan đến hóa trị, xạ trị vùng bụng hoặc chậu, liệu pháp miễn dịch, thuốc điều trị đích, kháng sinh, thuốc nhuận tràng, nhiễm trùng hoặc một nguyên nhân khác. Không nên mặc định đây chỉ là tác dụng phụ thông thường của điều trị.
Việc quan trọng nhất khi bệnh nhân ung thư bị tiêu chảy là ghi nhận diễn biến, duy trì nước trong phạm vi an toàn và liên hệ nhóm điều trị khi có dấu hiệu cảnh báo. Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy, kể cả thuốc không kê đơn, nếu chưa được bác sĩ hoặc điều dưỡng ung bướu hướng dẫn.
Vì sao tiêu chảy ở người bệnh ung thư cần được báo sớm?
Tiêu chảy kéo dài có thể gây mất nước, rối loạn điện giải, tổn thương da quanh hậu môn và ảnh hưởng đến khả năng ăn uống. Trong một số trường hợp, đây còn có thể là biểu hiện của nhiễm trùng hoặc viêm ruột liên quan đến điều trị.
Người đang dùng liệu pháp miễn dịch cần đặc biệt lưu ý: tiêu chảy mới xuất hiện hoặc tăng rõ so với thói quen đại tiện có thể liên quan đến viêm đại tràng do miễn dịch. Người bệnh nên báo sớm cho nhóm ung bướu thay vì chờ triệu chứng tự hết.
Mỗi người có số lần đi ngoài bình thường khác nhau. Vì vậy, khi đánh giá mức độ tiêu chảy, nhân viên y tế cần biết cả số lần hiện tại và mức tăng so với bình thường của chính người bệnh.
Cách theo dõi tiêu chảy tại nhà
Nên dùng sổ, bảng giấy hoặc điện thoại để ghi lại sau mỗi lần đi ngoài. Không cần mô tả quá phức tạp, nhưng thông tin phải đủ cụ thể.
| Thời điểm | Nội dung cần ghi |
|---|---|
| Mỗi lần đi ngoài | Giờ đi, phân lỏng hay toàn nước, lượng ước tính ít/vừa/nhiều |
| Triệu chứng đi kèm | Đau quặn, chướng bụng, buồn nôn, nôn, mót rặn, chóng mặt |
| Dấu hiệu bất thường | Máu đỏ, phân đen, chất nhầy hoặc màu sắc khác thường |
| Ăn uống | Loại thức ăn, lượng nước đã uống, có giữ được nước hay bị nôn |
| Tiểu tiện | Số lần đi tiểu, nước tiểu có ít hoặc sẫm màu hơn bình thường không |
| Nhiệt độ | Đo theo hướng dẫn của cơ sở điều trị, đặc biệt khi rét run hoặc thấy nóng sốt |
| Thuốc | Tên thuốc, liều và thời điểm dùng; bao gồm thuốc ung thư, kháng sinh, thuốc nhuận tràng và thực phẩm bổ sung |
Nếu người bệnh có hậu môn nhân tạo hoặc mở thông hồi tràng, cần theo dõi lượng dịch trong túi và sự thay đổi so với mức thường ngày. Không áp dụng máy móc số lần đi ngoài của người không có hậu môn nhân tạo; hãy làm theo kế hoạch riêng của nhóm ngoại khoa hoặc ung bướu.
Thông tin cần cung cấp cho nhân viên y tế
Khi gọi cho bác sĩ hoặc điều dưỡng, nên chuẩn bị các thông tin sau:
- Tiêu chảy bắt đầu từ ngày, giờ nào.
- Tổng số lần đi ngoài trong 24 giờ và tăng bao nhiêu lần so với bình thường.
- Phân lỏng, toàn nước, có máu, màu đen hay có nhầy không.
- Có tiêu chảy ban đêm, đau bụng, chướng bụng, sốt, rét run, chóng mặt hoặc nôn không.
- Người bệnh uống được bao nhiêu; có khát nhiều, khô miệng, tiểu ít hoặc nước tiểu sẫm màu không.
- Khả năng ăn uống hiện tại và thức ăn gần đây.
- Tên phương pháp điều trị ung thư, ngày điều trị gần nhất và chu kỳ hiện tại.
- Có đang dùng liệu pháp miễn dịch, xạ trị vùng bụng/chậu hoặc vừa phẫu thuật đường tiêu hóa không.
- Tất cả thuốc mới dùng hoặc vừa thay đổi liều, gồm kháng sinh, thuốc nhuận tràng, thuốc chứa magiê, thảo dược và thực phẩm bổ sung.
- Bệnh nền có thể ảnh hưởng đến bù nước như suy tim, bệnh thận hoặc bệnh gan.
Nếu có thể, hãy đặt sẵn danh sách thuốc và hồ sơ điều trị cạnh điện thoại. Thông tin rõ ràng giúp nhân viên y tế quyết định người bệnh cần theo dõi tiếp, làm xét nghiệm hay đến khám.
Bù nước và ăn uống như thế nào?
Bù nước
Nếu người bệnh còn tỉnh táo, không nôn liên tục và không bị bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch, có thể:
- Uống từng ngụm nhỏ, chia nhiều lần thay vì uống một lượng lớn cùng lúc.
- Ưu tiên nước hoặc dung dịch bù nước điện giải được pha đúng hướng dẫn trên bao bì.
- Tiếp tục ghi lượng nước uống và số lần tiểu để báo cho nhân viên y tế.
- Nếu uống vào là nôn, không thể giữ nước hoặc tiểu ít rõ rệt, cần liên hệ cơ sở điều trị thay vì cố bù nước tại nhà.
Không tự pha dung dịch điện giải theo công thức truyền miệng vì sai tỷ lệ có thể không an toàn. Người có suy tim, bệnh thận, phù, cổ trướng hoặc đang bị giới hạn lượng dịch phải hỏi nhóm điều trị về loại và lượng nước phù hợp.
Ăn uống
Khi vẫn ăn được, có thể chia thành các bữa nhỏ và chọn món mềm, dễ ăn. Tạm tránh thực phẩm khiến triệu chứng tăng lên, thường gồm món nhiều dầu mỡ, quá cay, rượu bia, đồ uống chứa nhiều caffeine và thực phẩm có chất tạo ngọt gây nhuận tràng.
Sữa và sản phẩm từ sữa có thể làm triệu chứng nặng hơn ở một số người sau điều trị đường tiêu hóa, nhưng không cần loại bỏ lâu dài nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn. Không nên nhịn ăn kéo dài hoặc áp dụng chế độ ăn quá hạn chế vì người bệnh ung thư vẫn cần năng lượng và protein. Nếu tiêu chảy kéo dài hoặc ăn kém, hãy đề nghị được tư vấn dinh dưỡng lâm sàng.
Chăm sóc da quanh hậu môn
Đi ngoài nhiều lần dễ làm da rát, nứt hoặc trợt. Cách chăm sóc an toàn gồm:
- Rửa nhẹ bằng nước ấm sau khi đi ngoài; tránh chà xát.
- Nếu dùng sản phẩm làm sạch, chọn loại dịu nhẹ, không hương liệu và ngừng dùng nếu gây xót hoặc kích ứng.
- Thấm khô bằng khăn mềm thay vì lau mạnh.
- Mặc quần áo rộng, thoáng và thay đồ lót khi bị ẩm.
- Có thể hỏi nhân viên y tế về kem bảo vệ da phù hợp, chẳng hạn sản phẩm chứa petrolatum hoặc kẽm oxyd. Chỉ bôi ngoài da theo hướng dẫn, không tự đưa sản phẩm vào trong hậu môn.
- Kiểm tra da hằng ngày. Báo cho nhân viên y tế nếu xuất hiện vết loét, chảy máu, rỉ dịch, sưng nóng hoặc đau tăng.
Người đang giảm bạch cầu hoặc có da tổn thương không nên tự dùng thuốc bôi chứa kháng sinh, corticoid, thuốc tê hay sản phẩm thảo dược khi chưa được đánh giá.
Khi nào cần liên hệ cơ sở điều trị?
Các ngưỡng dưới đây được dẫn từ nguồn y khoa về ung thư và chỉ mang tính định hướng. Kế hoạch do bệnh viện đang điều trị cung cấp luôn được ưu tiên, vì ngưỡng cần báo có thể khác theo phác đồ và tình trạng miễn dịch.
- Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) khuyến nghị báo cho nhóm điều trị nếu tiêu chảy kéo dài hơn 24 giờ, hoặc khi có đau và co thắt bụng. NCI cũng khuyên hỏi nhóm điều trị trước khi dùng thuốc trị tiêu chảy.
- Macmillan Cancer Support hướng dẫn người đang điều trị ung thư liên hệ bệnh viện ngay khi có từ 4 lần đi ngoài phân lỏng trong 24 giờ, tiêu chảy vào ban đêm, đau quặn, chóng mặt, không uống đủ nước hoặc có máu trong phân.
- NCI coi nhiệt độ từ 38°C trở lên trong thời gian hóa trị là tình huống cần gọi bác sĩ ngay vì có thể liên quan đến nhiễm trùng. Không tự dùng thuốc hạ sốt để che triệu chứng trước khi hỏi nhóm điều trị.
Cần liên hệ ngay với khoa ung bướu hoặc số trực được bệnh viện cung cấp nếu có một trong các biểu hiện sau:
- Phân có máu đỏ hoặc màu đen như hắc ín.
- Đau bụng nhiều, bụng chướng rõ hoặc đau tăng dần.
- Nôn liên tục, không thể uống hoặc giữ được nước.
- Rất yếu, chóng mặt, lơ mơ, ngất hoặc tiểu rất ít.
- Sốt, rét run hoặc cảm giác đột ngột không khỏe trong thời gian điều trị.
- Tiêu chảy xuất hiện khi đang dùng liệu pháp miễn dịch.
- Tiêu chảy tăng nhanh hoặc vượt ngưỡng mà bệnh viện đã dặn phải báo.
Nếu người bệnh lú lẫn, ngất, khó đánh thức, khó thở, đau dữ dội hoặc có dấu hiệu nguy hiểm tức thời, hãy gọi cấp cứu. Không tự lái xe khi đang choáng hoặc kiệt sức.
Những điều không nên làm
- Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy như loperamide hoặc thuốc khác khi chưa được nhóm điều trị cho phép. Thuốc có thể không phù hợp nếu nguyên nhân là nhiễm trùng, viêm đại tràng, tắc nghẽn hoặc một biến chứng cần đánh giá.
- Không dùng lại đơn thuốc cũ hoặc thuốc của người khác.
- Không tự ngừng, giảm liều hoặc đổi lịch thuốc điều trị ung thư; hãy gọi cho bác sĩ kê đơn.
- Không tự dùng men vi sinh, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung. Một số sản phẩm có thể không an toàn khi hệ miễn dịch suy yếu hoặc có thể tương tác với thuốc.
- Không cố chờ đến lịch khám kế tiếp nếu đã có dấu hiệu cảnh báo.
Theo dõi tiêu chảy tại nhà không thay thế đánh giá y tế. Mục đích của nhật ký là giúp nhóm điều trị nhận được thông tin chính xác và xử trí kịp thời.
Nguồn y khoa tham khảo
- National Cancer Institute (NCI), Diarrhea and Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/diarrhea
- National Cancer Institute (NCI), Fever and Signs of Infection: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/infection
- Macmillan Cancer Support, Diarrhoea: https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/impacts-of-cancer/diarrhoea
Nội dung này cung cấp hướng dẫn chăm sóc chung, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ. Người chăm sóc nên lưu sẵn số điện thoại của khoa điều trị, số trực ngoài giờ và hướng dẫn riêng mà bệnh viện đã cấp.
