Tê bì tay chân ở bệnh nhân ung thư có thể biểu hiện bằng cảm giác châm chích, kiến bò, bỏng rát, giảm cảm giác hoặc vụng về khi cầm nắm và đi lại. Một số người chỉ khó chịu nhẹ ở đầu ngón, trong khi người khác không cảm nhận rõ nhiệt độ, dễ làm rơi đồ hoặc mất thăng bằng.
Điều quan trọng là ghi nhận triệu chứng cụ thể và báo sớm cho bác sĩ điều trị. Không nên đợi đến khi người bệnh không đi lại được hoặc đã bị bỏng, ngã hay tổn thương da mới thông báo.
Vì sao bệnh nhân ung thư bị tê bì tay chân?
Một nguyên nhân thường được xem xét là bệnh thần kinh ngoại biên do điều trị ung thư. Tình trạng này có thể liên quan đến một số thuốc điều trị toàn thân, phẫu thuật hoặc xạ trị ảnh hưởng đến dây thần kinh. Triệu chứng có thể xuất hiện trong quá trình điều trị, sau một đợt điều trị hoặc tồn tại sau khi điều trị kết thúc.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tê bì đều do điều trị ung thư. Bác sĩ còn cần loại trừ các nguyên nhân khác như dây thần kinh bị chèn ép, bệnh lý cột sống, rối loạn chuyển hóa, thiếu chất, bệnh có từ trước hoặc ảnh hưởng trực tiếp của khối u. Tê đột ngột một bên cơ thể cũng có thể là biểu hiện của tình trạng cấp cứu, không nên tự quy kết cho hóa trị.
Người bệnh không tự ngừng hoặc giảm liều thuốc điều trị ung thư. Việc điều chỉnh phác đồ phải do bác sĩ điều trị quyết định dựa trên nguyên nhân, mức độ triệu chứng và lợi ích của điều trị.
Cách mô tả tê bì để bác sĩ dễ đánh giá
Khi báo cho bác sĩ, chỉ nói “bị tê” thường chưa đủ. Người bệnh hoặc người chăm sóc nên mô tả theo các nội dung sau:
- Vị trí: đầu ngón tay, lòng bàn tay, mu bàn tay, ngón chân, gan bàn chân, cẳng tay hay cẳng chân.
- Phân bố: một bên hay hai bên; đối xứng hay không; bắt đầu từ đầu ngón rồi lan dần lên trên hay xuất hiện ở một vùng riêng biệt.
- Loại cảm giác: tê, châm chích, kiến bò, bỏng rát, đau như điện giật, cảm giác lạnh bất thường hoặc giảm khả năng nhận biết nóng lạnh.
- Thời điểm bắt đầu: xuất hiện từ ngày nào, trước hay sau đợt điều trị gần nhất và có tăng dần theo thời gian không.
- Diễn biến: liên tục hay từng lúc; ban ngày hay ban đêm rõ hơn; có liên quan đến tư thế, vận động hoặc tiếp xúc với lạnh không.
- Triệu chứng đi kèm: yếu tay chân, đau cổ hoặc lưng, sưng chi, thay đổi màu da, chóng mặt, lú lẫn, khó nói hoặc mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện.
Có thể ghi nhật ký ngắn mỗi ngày, tập trung vào thay đổi so với ngày trước và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Không cần dùng thuật ngữ y khoa; mô tả một việc cụ thể như “hôm nay không tự cài được cúc áo” thường hữu ích hơn nhận xét chung chung.
Bệnh nhân ung thư tê bàn tay bàn chân cũng nên cho bác sĩ biết toàn bộ thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung. Không tự dùng thêm vitamin, thuốc giảm đau hay thuốc được quảng cáo là phục hồi thần kinh vì chúng có thể không phù hợp hoặc tương tác với quá trình điều trị.
Theo dõi mức độ ảnh hưởng đến đi lại và cầm nắm
Có thể phân loại triệu chứng theo chức năng thực tế:
| Mức độ ảnh hưởng | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|
| Nhẹ | Có tê hoặc châm chích nhưng vẫn đi lại, cài cúc áo, viết và cầm cốc như thường lệ |
| Ảnh hưởng sinh hoạt | Khó nhặt vật nhỏ, mở nắp chai, dùng điện thoại, đi cầu thang hoặc phải nhìn chân khi bước |
| Nặng hoặc tiến triển | Thường xuyên làm rơi đồ, không cảm nhận rõ mặt sàn, loạng choạng, cần người đỡ hoặc xuất hiện yếu tay chân |
Người chăm sóc có thể quan sát thêm các thay đổi sau:
- Người bệnh bước ngắn hơn, kéo lê chân hoặc bám tường và đồ đạc khi đi.
- Khó đứng dậy khỏi ghế hoặc khó giữ thăng bằng khi đổi hướng.
- Không nhận ra dép bị tuột hoặc có dị vật trong giày.
- Khó cầm thìa, đũa, cốc nước, chìa khóa hoặc thuốc viên.
- Làm rơi đồ nhiều hơn, nhất là vật nóng hoặc dễ vỡ.
- Không tự thực hiện an toàn các công việc như nấu ăn, cắt móng hay tắm rửa.
Không nên tự kiểm tra bằng cách châm kim, véo mạnh hoặc áp vật nóng, lạnh lên da. Những cách này có thể gây tổn thương mà người bệnh không nhận ra.
Phòng bỏng và tổn thương da khi tay chân bị tê
Giảm cảm giác khiến người bệnh khó nhận biết nước quá nóng, bề mặt nóng, vết xước hoặc áp lực kéo dài. Các biện pháp an toàn gồm:
- Nhờ người có cảm giác bình thường kiểm tra nhiệt độ nước trước khi tắm hoặc rửa tay chân.
- Không dùng túi chườm nóng, chăn điện hoặc thiết bị sưởi trực tiếp trên vùng bị tê nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
- Dùng găng cách nhiệt khi cầm nồi, chảo hoặc lấy thức ăn nóng; ưu tiên đồ dùng có tay cầm chắc chắn.
- Tránh cầm cốc nước nóng bằng bàn tay đang giảm cảm giác. Có thể đặt cốc trên bàn hoặc khay chắc chắn trước khi sử dụng.
- Đeo găng bảo vệ khi làm việc nhà, nhưng không dùng găng để thay thế cho việc kiểm tra nguy cơ nóng, sắc nhọn hoặc hóa chất.
- Không đi chân trần, kể cả trong nhà. Chọn giày vừa chân, kín mũi, đế chống trượt và kiểm tra bên trong giày trước khi mang.
- Quan sát bàn tay, bàn chân mỗi ngày dưới ánh sáng rõ. Dùng gương hoặc nhờ người chăm sóc kiểm tra lòng bàn chân và kẽ ngón.
- Giữ da sạch, khô; thoa sản phẩm dưỡng ẩm phù hợp lên vùng da khô nhưng tránh để kẽ ngón chân ẩm kéo dài.
- Không tự cắt chai chân, xử lý móng quặp hoặc chọc vỡ bóng nước.
Nếu người bệnh giảm vận động do tê hoặc yếu chân, nguy cơ tổn thương do đè ép cũng tăng. Người chăm sóc nên kết hợp thay đổi tư thế, giữ da khô và thực hiện các bước phòng loét tỳ đè cho bệnh nhân ung thư tại nhà.
Tê bì không giống phù bạch huyết. Nếu tay hoặc chân sưng, căng nặng, quần áo hay trang sức trở nên chật, cần ghi nhận riêng và tham khảo hướng dẫn theo dõi phù bạch huyết ở bệnh nhân ung thư thay vì chỉ coi đó là triệu chứng thần kinh.
Phòng vấp ngã khi giảm cảm giác ở bàn chân
Phòng bỏng và té ngã khi bị tê bì cần được thực hiện ngay từ khi người bệnh bắt đầu mất cảm giác mặt sàn hoặc đi không vững:
- Dọn dây điện, thảm lỏng, ghế thấp và đồ vật khỏi lối đi.
- Giữ lối từ giường đến nhà vệ sinh đủ sáng, đặc biệt vào ban đêm.
- Lau khô sàn ngay khi có nước; sử dụng bề mặt chống trượt ở khu vực tắm.
- Đứng dậy từ từ, ngồi lại nếu chóng mặt hoặc mất thăng bằng.
- Dùng tay vịn khi lên xuống cầu thang; tránh vừa đi vừa mang vật che khuất tầm nhìn.
- Không tự đi lại nếu chân yếu, bước loạng choạng hoặc vừa dùng thuốc gây buồn ngủ.
- Chỉ dùng gậy, khung tập đi hoặc thiết bị hỗ trợ sau khi được nhân viên y tế hướng dẫn cách lựa chọn và sử dụng.
Gia đình nên đánh giá toàn bộ môi trường thay vì chỉ nhắc người bệnh “đi cẩn thận”. Hướng dẫn phòng té ngã cho bệnh nhân ung thư tại nhà giúp rà soát thêm phòng ngủ, nhà tắm, cầu thang và cách hỗ trợ di chuyển.
Khi nào cần được đánh giá y tế sớm?
Liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở điều trị sớm
Người bệnh nên báo cho nhóm điều trị khi có một trong các biểu hiện sau:
- Tê bì mới xuất hiện trong quá trình điều trị hoặc tăng lên sau mỗi đợt điều trị.
- Triệu chứng lan rộng, kéo dài hoặc chuyển từ tê sang đau bỏng rát.
- Khó cầm nắm, viết, mặc quần áo, ăn uống hoặc thực hiện vệ sinh cá nhân.
- Bắt đầu vấp chân, loạng choạng, làm rơi đồ hoặc cần trợ giúp khi đi lại.
- Có vết xước, bóng nước, bỏng, loét hoặc dị vật ở bàn chân mà người bệnh không cảm thấy đau.
- Vùng da tổn thương đỏ, nóng, sưng, chảy dịch; hoặc người bệnh có sốt, rét run.
- Một tay hoặc chân sưng, đổi màu, lạnh bất thường hay đau tăng.
Nếu không liên hệ được bác sĩ điều trị, nên đến cơ sở y tế phù hợp để được đánh giá. Mang theo danh sách thuốc và thông tin về đợt điều trị gần nhất nếu có.
Gọi cấp cứu khi có dấu hiệu nguy hiểm
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu ngay nếu tê bì xuất hiện đột ngột hoặc kèm theo:
- Méo miệng, yếu hoặc liệt một bên cơ thể, nói khó, không hiểu lời nói, nhìn mờ hoặc đau đầu dữ dội bất thường.
- Yếu chân tay tiến triển nhanh, không thể đứng hoặc không thể cử động như bình thường.
- Khó thở, khó nuốt hoặc cảm giác yếu lan nhanh lên phía trên cơ thể.
- Đau cổ hoặc đau lưng dữ dội kèm yếu chân, tê vùng quanh hậu môn hoặc mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện.
- Ngã gây chấn thương đầu, mất ý thức, co giật hoặc đau nhiều.
Đây có thể là các tình trạng không chỉ liên quan đến bệnh thần kinh ngoại biên. Gia đình nên tham khảo thêm nhóm dấu hiệu nguy hiểm ở bệnh nhân ung thư cần xử trí và không để người bệnh tự lái xe đến bệnh viện.
Bác sĩ có thể đánh giá và xử trí như thế nào?
Bác sĩ có thể hỏi về thời điểm xuất hiện, thuốc đang dùng, mối liên quan với các đợt điều trị và mức ảnh hưởng đến sinh hoạt. Khám lâm sàng thường tập trung vào cảm giác, sức cơ, phản xạ, thăng bằng, dáng đi và tình trạng da. Tùy từng trường hợp, người bệnh có thể cần xét nghiệm hoặc thăm dò để tìm nguyên nhân khác.
Hướng xử trí phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ. Bác sĩ có thể cân nhắc điều chỉnh kế hoạch điều trị ung thư, kiểm soát đau thần kinh, xử lý bệnh đi kèm hoặc giới thiệu phục hồi chức năng. Người bệnh không nên tự ngừng thuốc điều trị, tăng thuốc giảm đau hay dùng sản phẩm bổ sung khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Các bài tập thăng bằng, sức mạnh và vận động bàn tay cần được lựa chọn theo khả năng của từng người. Nếu tập làm tăng đau, tê, chóng mặt hoặc mất thăng bằng, nên dừng lại và xin hướng dẫn chuyên môn.
Checklist chăm sóc người bệnh tại nhà
Mỗi ngày, người bệnh và gia đình có thể kiểm tra ngắn gọn:
- Tê ở vị trí nào, một bên hay hai bên?
- Triệu chứng tăng, giảm hay không đổi so với hôm trước?
- Có yếu tay chân, đau, sưng hoặc thay đổi màu da không?
- Người bệnh có làm rơi đồ, vấp chân hoặc cần người đỡ không?
- Bàn tay, bàn chân có vết đỏ, xước, bỏng, phồng rộp hoặc loét không?
- Lối đi đã đủ sáng, khô ráo và không có vật cản chưa?
- Triệu chứng có ảnh hưởng đến ăn uống, mặc quần áo, tắm rửa hoặc dùng thuốc không?
Tê bì tay chân ở bệnh nhân ung thư cần được theo dõi dựa trên cả cảm giác và khả năng sinh hoạt. Mô tả đúng vị trí, diễn biến và tác động đến đi lại hoặc cầm nắm giúp bác sĩ đánh giá tốt hơn; còn kiểm tra da, tránh nguồn nhiệt và giảm nguy cơ vấp ngã giúp bảo vệ người bệnh trong thời gian chờ được thăm khám.
