Co giật ở bệnh nhân ung thư là tình huống người chăm sóc cần bình tĩnh xử trí, bảo vệ người bệnh khỏi chấn thương và xác định sớm khi nào phải gọi cấp cứu. Không nên tự suy đoán nguyên nhân hoặc thay đổi thuốc dựa trên biểu hiện quan sát được.
Gọi 115 ngay nếu cơn co giật kéo dài từ 5 phút trở lên, các cơn xảy ra liên tiếp mà người bệnh chưa tỉnh lại, người bệnh khó thở, bị chấn thương nặng hoặc đây là cơn co giật đầu tiên.
Thông tin dưới đây hỗ trợ sơ cứu ban đầu, không thay thế đánh giá của bác sĩ hoặc kế hoạch xử trí riêng do cơ sở điều trị cung cấp.
Dấu hiệu nhận biết cơn co giật
Cơn co giật không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng giật mạnh toàn thân. Người chăm sóc có thể nhận thấy một hoặc nhiều dấu hiệu sau:
- Người bệnh đột ngột mất ý thức hoặc không đáp ứng khi được gọi.
- Cơ thể cứng lại, sau đó xuất hiện các động tác giật lặp lại.
- Co giật ở một tay, một chân, một bên mặt hoặc một bên cơ thể.
- Mắt nhìn cố định, đảo mắt hoặc người bệnh đột ngột ngừng hoạt động đang làm.
- Có các động tác bất thường lặp đi lặp lại như nhai, mím môi hoặc cử động tay không có mục đích.
- Nhịp thở thay đổi, tiết nhiều nước bọt hoặc mất kiểm soát tiểu tiện.
- Sau cơn, người bệnh có thể buồn ngủ, lú lẫn, đau đầu hoặc không nhớ sự việc vừa xảy ra.
Không nên chỉ dựa vào một biểu hiện để tự kết luận. Nếu chưa chắc đó có phải cơn co giật hay không, hãy ghi nhận diễn biến và liên hệ nhân viên y tế.
Sơ cứu bệnh nhân ung thư co giật
Khi phát hiện người bệnh đang co giật, hãy thực hiện theo thứ tự sau:
- Ghi lại thời điểm cơn bắt đầu. Dùng đồng hồ hoặc điện thoại để theo dõi chính xác thời gian, thay vì ước lượng.
- Giữ khu vực xung quanh an toàn. Di chuyển đồ sắc nhọn, vật cứng, nguồn nhiệt và các vật có thể gây chấn thương ra xa.
- Đỡ người bệnh xuống vị trí an toàn nếu có thể. Không cố di chuyển họ trừ khi vị trí hiện tại có nguy cơ như gần cầu thang, đường xe chạy hoặc mặt nước.
- Kê vật mềm dưới đầu. Có thể dùng khăn hoặc áo gấp lại. Tháo kính và nới lỏng quần áo quanh cổ.
- Nhẹ nhàng đặt người bệnh nằm nghiêng khi có thể thực hiện an toàn. Nếu các động tác giật quá mạnh, không ghì giữ; hãy chờ cơn giảm rồi đưa người bệnh về tư thế nằm nghiêng để đường thở thông thoáng hơn.
- Ở bên cạnh và theo dõi nhịp thở. Trấn an bằng giọng nói bình tĩnh khi người bệnh bắt đầu tỉnh lại.
- Gọi cấp cứu nếu có dấu hiệu cảnh báo. Tại Hà Nội và các địa phương sử dụng hệ thống cấp cứu y tế quốc gia, gọi 115; đồng thời làm theo hướng dẫn của điều phối viên.
Nếu sau khi cơn đã dừng mà người bệnh không thở bình thường, hãy gọi 115 ngay và thực hiện hồi sức tim phổi nếu đã được đào tạo hoặc theo hướng dẫn trực tiếp của nhân viên cấp cứu.
Những việc tuyệt đối không nên làm
Trong quá trình sơ cứu, người chăm sóc không nên:
- Ghì chặt tay chân hoặc cố ngăn các động tác co giật.
- Đặt ngón tay, thìa, đũa, khăn hoặc bất kỳ vật gì vào miệng người bệnh.
- Cố cạy miệng hoặc kéo lưỡi. Người đang co giật không thể tự nuốt lưỡi.
- Cho uống nước, ăn thức ăn hoặc dùng thuốc bằng đường miệng khi người bệnh chưa tỉnh táo hoàn toàn.
- Tạt nước, lay mạnh, bấm huyệt hoặc cố làm người bệnh tỉnh bằng các biện pháp gây đau.
- Tự ý tăng, giảm, ngừng hoặc cho uống bù thuốc chống co giật, thuốc ung thư, thuốc giảm đau hay thuốc khác.
- Quay video nếu việc này làm chậm sơ cứu hoặc khiến người chăm sóc rời khỏi người bệnh.
Chỉ sử dụng thuốc xử trí cơn theo đúng kế hoạch đã được bác sĩ kê riêng và khi người chăm sóc đã được hướng dẫn cách dùng. Nếu không có kế hoạch rõ ràng, hãy gọi nhân viên y tế thay vì tự dùng thuốc.
Ung thư co giật khi nào cần gọi cấp cứu?
Gọi 115 hoặc số cấp cứu tại địa phương ngay khi có một trong các tình huống sau:
- Cơn co giật kéo dài từ 5 phút trở lên.
- Không xác định được thời điểm bắt đầu và người bệnh vẫn đang co giật.
- Một cơn khác xuất hiện trước khi người bệnh tỉnh lại hoặc trở về trạng thái thường ngày.
- Đây là cơn co giật đầu tiên hoặc người bệnh chưa từng được bác sĩ lập kế hoạch xử trí cơn tại nhà.
- Người bệnh khó thở, không thở bình thường hoặc tím tái sau khi các động tác co giật đã dừng.
- Người bệnh không tỉnh lại, giảm ý thức kéo dài hoặc có biểu hiện khác rõ rệt so với những lần trước.
- Cơn xảy ra trong nước hoặc có nguy cơ hít phải nước, thức ăn hay chất nôn.
- Người bệnh bị ngã, va đập đầu, chảy máu nhiều hoặc có chấn thương đáng kể.
- Bác sĩ đã dặn phải cấp cứu khi xuất hiện cơn, bất kể thời gian kéo dài bao lâu.
Nếu phân vân liệu tình trạng có nghiêm trọng hay không, nên gọi 115 để được hướng dẫn. Không tự đưa người bệnh đi bằng phương tiện cá nhân khi họ còn co giật, chưa tỉnh hoặc đang khó thở.
Thông tin cần ghi nhận khi theo dõi cơn co giật tại nhà
Thông tin khách quan giúp bác sĩ đánh giá diễn biến tốt hơn. Người chăm sóc nên ghi lại:
- Ngày, giờ bắt đầu và giờ kết thúc cơn.
- Hoạt động của người bệnh ngay trước khi cơn xuất hiện.
- Người bệnh còn tỉnh, trả lời hoặc làm theo yêu cầu được hay không.
- Bộ phận bắt đầu co giật và cử động lan sang khu vực nào.
- Co giật xảy ra ở một bên hay cả hai bên cơ thể.
- Biểu hiện của mắt, khuôn mặt, nhịp thở và màu da.
- Có ngã, va đập, nôn, chảy máu hoặc chấn thương hay không.
- Thời gian người bệnh bắt đầu tỉnh và thời điểm trở lại trạng thái thường ngày.
- Các thuốc đã dùng đúng theo thực tế, bao gồm thời điểm dùng; không tự kết luận thuốc nào gây ra cơn.
Nếu có một người khác đang đảm bảo an toàn cho người bệnh, một đoạn video ngắn có thể hỗ trợ bác sĩ nhận diện biểu hiện. Chỉ quay khi không làm chậm sơ cứu, không ảnh hưởng quyền riêng tư và không thay thế việc gọi cấp cứu.
Chăm sóc sau khi cơn co giật kết thúc
Sau cơn, tiếp tục để người bệnh nằm nghiêng, theo dõi nhịp thở và không để họ ở một mình. Giải thích ngắn gọn rằng cơn đã kết thúc vì người bệnh có thể lú lẫn hoặc lo sợ.
Không cho ăn, uống hoặc dùng thuốc đường miệng cho đến khi người bệnh tỉnh táo hoàn toàn và nuốt bình thường. Hạn chế để họ tự đứng dậy, đi lại, tắm hoặc sử dụng cầu thang ngay sau cơn vì nguy cơ ngã.
Ngay cả khi người bệnh đã hồi phục, nên thông báo cho bác sĩ ung bướu, đội chăm sóc giảm nhẹ hoặc cơ sở đang quản lý điều trị trong ngày để được hướng dẫn. Việc có cần khám ngay hay tiếp tục theo dõi phải dựa trên đánh giá chuyên môn và kế hoạch chăm sóc riêng.
Giới hạn chăm sóc tại nhà
Sơ cứu tại nhà chỉ nhằm giữ an toàn trong lúc cơn xảy ra và theo dõi cho đến khi người bệnh hồi phục hoặc nhân viên cấp cứu đến. Người chăm sóc không thể xác định nguyên nhân cơn co giật chỉ qua quan sát.
Không tự ý thay đổi liều, ngừng thuốc, uống bù liều đã quên hoặc sử dụng đơn thuốc của người khác. Nếu người bệnh có kế hoạch chăm sóc giảm nhẹ hoặc kế hoạch xử trí khẩn cấp đã thống nhất với bác sĩ, hãy thực hiện đúng văn bản đó và gọi đầu mối y tế được chỉ định.
Để chuẩn bị đầy đủ hơn, gia đình nên lưu sẵn số 115, số của cơ sở điều trị, danh sách thuốc hiện dùng và bản kế hoạch chăm sóc. Xem thêm nội dung tổng quan về chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà để xây dựng môi trường an toàn, theo dõi triệu chứng và phối hợp với nhân viên y tế.
