Chuyển bệnh nhân ung thư từ giường sang xe lăn chỉ nên thực hiện khi người bệnh tỉnh táo, có thể làm theo hướng dẫn và đủ khả năng ngồi, đứng hoặc chịu lực theo kế hoạch đã được nhân viên y tế xác nhận. Trước mỗi lần chuyển, người chăm sóc cần kiểm tra triệu chứng, chuẩn bị dép chống trượt, đặt xe lăn đúng vị trí và khóa cả hai bánh.
Nếu người bệnh yếu nhiều, không giữ được thân mình, không chịu lực được ở chân, có nguy cơ gãy xương hoặc đang mang nhiều ống dẫn, không nên cố nâng bằng sức người. Điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng cần đánh giá trực tiếp và hướng dẫn kỹ thuật phù hợp.
Trước khi chuyển: xác nhận người bệnh có thể rời giường
Khả năng vận động của người bệnh ung thư có thể thay đổi theo từng ngày do đau, thiếu ngủ, tác dụng điều trị, suy nhược, tê bì hoặc chóng mặt khi đổi tư thế. Vì vậy, lần chuyển an toàn hôm trước không có nghĩa hôm nay vẫn có thể làm giống như vậy.
Checklist đánh giá khả năng ngồi
Trước khi đưa người bệnh ra mép giường, hãy kiểm tra:
- [ ] Người bệnh tỉnh, nhận biết được người hỗ trợ và hiểu yêu cầu đơn giản.
- [ ] Không khó thở rõ rệt, đau ngực, choáng váng, vã mồ hôi lạnh hoặc lơ mơ.
- [ ] Đau đang ở mức có thể chịu được và không tăng đột ngột khi cử động.
- [ ] Người bệnh có thể xoay người hoặc phối hợp đưa chân ra mép giường.
- [ ] Có thể ngồi ở mép giường mà không đổ người liên tục sang bên hoặc ra sau.
- [ ] Có thể giữ đầu và thân tương đối ổn định.
- [ ] Hai bàn chân có thể đặt chắc trên sàn hoặc trên bề mặt đỡ phù hợp.
- [ ] Có thể đứng và chịu lực theo đúng giới hạn bác sĩ, điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên đã hướng dẫn.
- [ ] Không có chỉ định hạn chế vận động sau phẫu thuật, tổn thương xương hoặc thủ thuật gần đây.
- [ ] Dây truyền, ống dẫn lưu, ống thông và túi chứa đã được kiểm tra, không căng hoặc mắc vào thành giường.
Nếu người bệnh vừa ngồi dậy đã hoa mắt, buồn nôn, tái nhợt hoặc mất thăng bằng, hãy cho nằm hoặc ngồi tựa lại an toàn. Không thúc giục đứng ngay. Người thường xuyên kiệt sức nên được theo dõi theo hướng dẫn về mệt mỏi ở người bệnh ung thư để lựa chọn thời điểm vận động phù hợp hơn.
Tê bàn chân, giảm cảm giác hoặc yếu chân làm tăng nguy cơ trượt và đặt chân sai vị trí. Nếu có biểu hiện này, cần đánh giá kỹ trước khi đứng và tham khảo cách theo dõi tê bì tay chân ở bệnh nhân ung thư.
Checklist chuẩn bị dép, giường, xe lăn và đường di chuyển
Chuẩn bị đủ trước khi người bệnh ngồi dậy giúp tránh tình huống phải giữ người bệnh bằng một tay trong khi tay còn lại đi tìm dép hoặc chỉnh xe.
Dép và quần áo
- Ưu tiên giày hoặc dép vừa chân, đế bám tốt và có quai giữ gót.
- Không dùng dép quá rộng, dép trơn, dép dễ tuột hoặc chỉ đi tất trên nền nhẵn.
- Quần áo nên gọn, không quá dài và không vướng vào bánh xe.
- Không kéo người bệnh bằng tay áo hoặc dùng quần áo thay cho dụng cụ hỗ trợ.
Nếu cơ sở điều trị đã cấp nẹp, đai hoặc dụng cụ trợ giúp, chỉ sử dụng theo đúng hướng dẫn. Không tự dùng đai quanh vùng có khối u, vết mổ, hậu môn nhân tạo, đường truyền hoặc vùng da tổn thương.
Giường và không gian
- Dọn dây điện, thảm rời, ghế nhỏ và vật cản trên đường di chuyển.
- Đảm bảo sàn khô, đủ ánh sáng và không có chênh lệch độ cao bất ngờ.
- Điều chỉnh giường về độ cao giúp bàn chân người bệnh chạm sàn và người hỗ trợ không phải cúi gập lưng quá mức.
- Khóa bánh giường nếu giường có bánh xe.
- Đặt chuông gọi, điện thoại hoặc vật cần thiết trong tầm với sau khi chuyển.
Những gia đình đang tổ chức chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà sau xuất viện nên thống nhất trước ai hỗ trợ vận động, ai quản lý thuốc và ai liên hệ nhân viên y tế khi có bất thường.
Xe lăn
- Kiểm tra ghế ngồi, tựa lưng, tay vịn, bánh xe và chỗ để chân.
- Đặt xe lăn sát giường, ở phía người bệnh kiểm soát tốt hơn nếu đã được chuyên môn hướng dẫn.
- Xoay xe theo hướng giúp quãng chuyển ngắn và ít phải quay người.
- Khóa xe lăn trước khi chuyển bệnh nhân, kiểm tra cả hai bên thay vì chỉ gạt khóa theo thói quen.
- Gạt hoặc tháo chỗ để chân sang bên trước khi người bệnh đứng; không để người bệnh giẫm lên bàn để chân khi lên xe.
- Nếu tay vịn có thể tháo rời, chỉ tháo khi kỹ thuật chuyển yêu cầu và phải lắp lại sau đó.
- Không dùng xe lăn có phanh hỏng, bánh lỏng hoặc mặt ghế không ổn định.
Kỹ thuật hỗ trợ người bệnh ngồi dậy an toàn
Kỹ thuật dưới đây chỉ phù hợp khi người bệnh được phép đổi tư thế, có thể phối hợp và không có yêu cầu bảo vệ cột sống hay vùng phẫu thuật đặc biệt.
- Giải thích trước: Nói ngắn gọn từng bước để người bệnh không giật mình hoặc tự đứng khi xe chưa sẵn sàng.
- Cho người bệnh xoay nghiêng: Hướng dẫn co chân nếu có thể rồi xoay người về phía mép giường. Tránh kéo mạnh một cánh tay.
- Đưa chân ra ngoài giường: Một tay hỗ trợ vùng vai hoặc thân trên, tay còn lại hỗ trợ chân. Phối hợp đưa chân xuống trong khi nâng thân người lên.
- Ổn định tư thế ngồi: Để người bệnh ngồi ở mép giường, hai chân chạm sàn. Người hỗ trợ đứng gần, sẵn sàng đỡ ở thân và hông.
- Chờ người bệnh thích nghi: Hỏi về chóng mặt, khó thở, đau, buồn nôn hoặc nhìn mờ. Chỉ chuyển sang bước đứng khi các biểu hiện ổn định.
- Cho đi dép chống trượt: Đảm bảo gót và ngón chân nằm đúng vị trí, dép không xoắn hoặc tuột.
Không kéo người bệnh ngồi dậy bằng cổ, bàn tay hoặc vùng nách. Cách kéo dưới nách có thể gây đau vai, tổn thương da và làm người hỗ trợ mất thăng bằng. Nếu người bệnh không thể tự giữ tư thế ngồi, cần dừng thay vì cố chuyển nhanh sang xe lăn.
Các bước chuyển từ giường sang xe lăn
Phương pháp đứng lên và xoay người chỉ nên áp dụng khi người bệnh có thể chịu lực ở chân, giữ thân tương đối ổn định và làm theo hướng dẫn.
- Đặt xe lăn đúng hướng, gạt chỗ để chân và khóa cả hai bánh.
- Cho người bệnh dịch ra gần mép giường nhưng vẫn giữ phần đùi được nâng đỡ.
- Đặt hai bàn chân chắc trên sàn; chân khỏe hơn có thể ở vị trí thuận lợi để tạo lực nếu đã được hướng dẫn.
- Người hỗ trợ đứng gần, hai chân mở vững và khuỵu gối; không cúi lưng rồi dùng tay nhấc toàn bộ cơ thể người bệnh.
- Thống nhất khẩu lệnh trước khi đứng. Người bệnh chống tay lên mặt giường hoặc tay vịn phù hợp, không ôm cổ người hỗ trợ.
- Hỗ trợ người bệnh nghiêng thân nhẹ về trước và đứng lên bằng lực chân trong khả năng cho phép.
- Xoay bằng các bước chân nhỏ về phía xe lăn. Không vặn thân trên trong khi bàn chân đứng yên.
- Khi mặt sau chân người bệnh chạm mép ghế, hướng dẫn đưa tay tìm tay vịn rồi từ từ ngồi xuống.
- Chỉnh hông vào giữa ghế, lắp lại chỗ để chân và đặt bàn chân lên đúng vị trí.
- Chỉ mở khóa bánh khi người chăm sóc đã sẵn sàng đẩy xe.
Nếu đầu gối người bệnh khuỵu hoặc cơ thể bắt đầu trượt xuống, không cố kéo ngược lên bằng hai cánh tay. Hỗ trợ hạ người có kiểm soát xuống bề mặt an toàn gần nhất nếu có thể, bảo vệ đầu và gọi thêm trợ giúp. Sau một lần suýt ngã hoặc ngã, cần đánh giá lại trước lần chuyển tiếp theo. Gia đình có thể kết hợp các biện pháp phòng té ngã cho bệnh nhân ung thư tại nhà để xử lý đồng thời môi trường, dép và khả năng vận động.
Khi nào cần hai người hỗ trợ di chuyển?
Hai người hỗ trợ có thể cần thiết khi người bệnh chỉ chịu được một phần trọng lượng, kiểm soát thân kém, có tiền sử khuỵu gối, dễ hoảng sợ hoặc có nhiều đường truyền cần bảo vệ. Tuy nhiên, có hai người không đồng nghĩa mọi trường hợp đều có thể nâng thủ công. Người phụ thuộc hoàn toàn có thể cần thiết bị nâng chuyển và nhân viên đã được đào tạo.
Cách phân công khi đã được hướng dẫn chuyển bằng hai người
- Người hỗ trợ chính: Đứng ở vị trí kiểm soát thân và hông, giải thích các bước, phát khẩu lệnh duy nhất và theo dõi nét mặt, nhịp thở của người bệnh.
- Người hỗ trợ thứ hai: Đứng ở phía yếu hơn theo hướng dẫn chuyên môn, hỗ trợ kiểm soát hông, chân hoặc đầu gối và quan sát nguy cơ trượt.
- Quản lý dây và ống: Phải xác định trước ai chịu trách nhiệm. Nếu một người không thể vừa đỡ cơ thể vừa giữ an toàn cho dây truyền, cần thêm nhân lực chuyên môn thay vì cố thực hiện.
Cả hai người phải thống nhất trình tự trước khi bắt đầu. Không để mỗi người kéo một cánh tay, không nhấc người bệnh bằng nách và không hành động theo hai khẩu lệnh khác nhau. Việc phối hợp chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà giúp gia đình ghi rõ khả năng chịu lực, phía yếu, giới hạn vận động và người cần liên hệ khi tình trạng thay đổi.
Nên yêu cầu điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên hướng dẫn trực tiếp nếu gia đình chưa từng thực hiện chuyển bằng hai người, người bệnh mới yếu đi hoặc kỹ thuật xuất viện không còn phù hợp với tình trạng hiện tại.
Khi nào không nên tự chuyển người bệnh?
Không tự đưa người bệnh từ giường sang xe lăn nếu có một trong các tình huống sau:
- Lơ mơ, lú lẫn mới xuất hiện, không làm theo hướng dẫn hoặc kích động.
- Khó thở rõ rệt, đau ngực, ngất, co giật, tím tái hoặc vã mồ hôi lạnh.
- Chóng mặt nhiều khi ngồi dậy, mất thăng bằng hoặc không giữ được đầu và thân.
- Đau tăng đột ngột, nghi gãy xương hoặc vừa bị ngã.
- Có tổn thương xương, di căn xương hoặc nguy cơ gãy xương nhưng chưa được xác nhận mức chịu lực.
- Yếu liệt mới xuất hiện, chân khuỵu hoặc không thể đặt chân an toàn xuống sàn.
- Đang chảy máu, vết mổ bất thường hoặc ống dẫn lưu, đường truyền có nguy cơ tuột.
- Bác sĩ yêu cầu nằm bất động hoặc hạn chế vận động sau phẫu thuật, thủ thuật.
- Xe lăn, phanh xe hoặc giường không bảo đảm an toàn.
- Người chăm sóc không đủ sức, đang đau lưng hoặc chưa được học kỹ thuật phù hợp.
Trong các trường hợp không khẩn cấp, hãy giữ người bệnh ở tư thế an toàn và liên hệ điều dưỡng, bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng để được đánh giá. Nếu người bệnh bất tỉnh, khó thở nặng, đau ngực, chảy máu nhiều hoặc có dấu hiệu nguy hiểm tính mạng tại Hà Nội, cần gọi cấp cứu 115 thay vì cố chuyển lên xe lăn để tự đưa đi.
Theo dõi sau khi người bệnh đã ngồi trên xe lăn
Sau khi chuyển, chưa nên rời đi ngay. Người chăm sóc cần:
- Kiểm tra hông nằm giữa ghế, lưng được nâng đỡ và cơ thể không nghiêng lệch.
- Đặt hai bàn chân trên chỗ để chân, tránh để bàn chân kéo lê hoặc mắc vào bánh xe.
- Bảo đảm tay, quần áo, chăn và dây truyền không chạm vào bánh.
- Hỏi người bệnh về đau, chóng mặt, khó thở, buồn nôn hoặc tê tăng lên.
- Kiểm tra dây truyền và túi dẫn lưu còn thông, không bị kéo căng hoặc nằm dưới cơ thể.
- Không để người bệnh yếu ngồi một mình nếu có nguy cơ trượt, lú lẫn hoặc tự đứng dậy.
- Khóa bánh khi xe dừng; mở khóa chỉ khi bắt đầu di chuyển.
Nếu người bệnh ngồi lệch hoặc trượt xuống, không kéo hai cánh tay để chỉnh lên. Hãy khóa bánh, gọi thêm người và áp dụng kỹ thuật chỉnh tư thế đã được nhân viên y tế hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh không đứng được có thể dùng hai người nhấc sang xe lăn không?
Không nên tự nhấc thủ công chỉ vì có hai người. Nếu người bệnh không chịu lực, không giữ được thân hoặc phụ thuộc hoàn toàn, việc nâng có thể làm ngã cả người bệnh lẫn người chăm sóc. Điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên cần đánh giá việc dùng tấm trượt, ván chuyển, thiết bị nâng hoặc phương án chăm sóc tại giường.
Có nên để người bệnh bám cổ người chăm sóc khi đứng lên?
Không. Động tác này dễ kéo người chăm sóc mất thăng bằng và có thể làm tổn thương vai của cả hai. Người bệnh nên đặt tay lên mặt giường hoặc vị trí đỡ đã được hướng dẫn.
Vì sao phải khóa cả hai bánh xe lăn?
Khóa một bên vẫn có thể khiến xe xoay hoặc trượt khi người bệnh đặt trọng lượng xuống ghế. Cần khóa cả hai bánh và thử độ ổn định trước khi bắt đầu chuyển.
Khi nào cần hai người hỗ trợ di chuyển?
Cần cân nhắc hai người khi người bệnh kiểm soát thân kém, chỉ chịu được một phần trọng lượng, có chân yếu hoặc nhiều dây và ống cần bảo vệ. Nhân lực cụ thể phải dựa trên đánh giá trực tiếp; nếu người bệnh phụ thuộc hoàn toàn, hai người nâng tay không nhất thiết là phương án an toàn.
Gia đình nên học kỹ thuật này ở đâu?
Nên đề nghị điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn ngay tại giường, cho người chăm sóc thực hành dưới giám sát và ghi rõ mức chịu lực, phía yếu, cách dùng dụng cụ cùng các dấu hiệu phải dừng. Kỹ thuật cần được đánh giá lại khi người bệnh vừa xuất viện, đổi thuốc, mới phẫu thuật hoặc suy yếu hơn trước.
