Chăm sóc hậu môn nhân tạo đúng cách giúp hạn chế rò rỉ, kích ứng da và hỗ trợ người bệnh sinh hoạt thoải mái hơn. Người chăm sóc cần thực hiện theo hướng dẫn xuất viện vì loại hậu môn nhân tạo, hệ thống túi và tình trạng điều trị ung thư của mỗi người không giống nhau.
Nội dung dưới đây là hướng dẫn chung, không thay thế chỉ định của bác sĩ hoặc điều dưỡng chuyên về hậu môn nhân tạo. Nếu chưa được hướng dẫn trực tiếp, gia đình nên đề nghị nhân viên y tế thực hành mẫu trước khi tự thay túi tại nhà.
Nguyên tắc chăm sóc hậu môn nhân tạo tại nhà
Hậu môn nhân tạo khỏe mạnh thường có màu hồng hoặc đỏ, bề mặt ẩm. Bản thân niêm mạc hậu môn nhân tạo ít cảm nhận đau, nhưng vùng da xung quanh có thể đau rát khi bị phân, dịch tiêu hóa hoặc keo dán tiếp xúc kéo dài.
Người chăm sóc nên:
- Dùng đúng loại túi, đế dán và phụ kiện đã được nhân viên y tế lựa chọn.
- Thay túi khi đế dán bị bong, có dấu hiệu rò rỉ, gây ngứa rát hoặc theo lịch chăm sóc riêng.
- Xả túi trước khi quá đầy để giảm sức nặng kéo lên da và hạn chế bục, rò túi.
- Giữ vùng da quanh hậu môn nhân tạo sạch, khô trước khi dán đế mới.
- Quan sát hậu môn nhân tạo, da xung quanh và chất thải trong mỗi lần chăm sóc.
- Không tự đưa dụng cụ vào hậu môn nhân tạo hoặc bơm rửa nếu chưa có chỉ định chuyên môn.
Dụng cụ cần chuẩn bị trước khi thay túi
Chuẩn bị đầy đủ dụng cụ giúp quá trình thay túi diễn ra nhanh và hạn chế để da tiếp xúc lâu với chất thải:
- Túi và đế dán mới đúng chủng loại.
- Mẫu đo kích thước hậu môn nhân tạo.
- Kéo đầu cong nếu sử dụng đế cần cắt theo kích thước.
- Nước ấm, gạc hoặc khăn mềm không xơ.
- Túi đựng rác.
- Găng tay sạch nếu người chăm sóc cần hỗ trợ trực tiếp.
- Sản phẩm bảo vệ da, vòng chống rò hoặc bột chăm sóc da nếu đã được bác sĩ, điều dưỡng hướng dẫn.
Chọn nơi đủ ánh sáng, kín đáo và có bề mặt sạch để đặt dụng cụ. Rửa tay trước khi bắt đầu. Nếu dùng túi có thể xả, nên xả chất thải trước khi tháo toàn bộ hệ thống.
Không tự dùng cồn, oxy già, dung dịch sát khuẩn mạnh, phấn rôm, dầu, kem dưỡng hoặc khăn ướt có chất tạo ẩm quanh vị trí dán túi. Những sản phẩm này có thể kích ứng da hoặc làm giảm độ bám của đế.
Các bước thay túi hậu môn nhân tạo tại nhà
1. Tháo túi cũ nhẹ nhàng
Một tay giữ và đỡ da, tay còn lại bóc đế dán từ từ. Không giật mạnh vì có thể làm tổn thương lớp da quanh hậu môn nhân tạo. Nếu được hướng dẫn dùng sản phẩm hỗ trợ tháo keo, hãy sử dụng đúng cách và lau sạch phần còn lại trên da.
Cho túi cũ vào túi đựng rác. Quan sát mặt sau của đế để tìm vị trí phân hoặc dịch đã rò vào bên dưới; thông tin này giúp xác định đế có vừa kích thước hay không.
2. Quan sát hậu môn nhân tạo và vùng da xung quanh
Kiểm tra:
- Màu sắc, độ ẩm và mức độ nhô của hậu môn nhân tạo.
- Vùng tiếp giáp giữa hậu môn nhân tạo và da.
- Tình trạng đỏ, đau, ngứa, trợt, chảy máu, nổi mụn hoặc rỉ dịch.
- Lượng, màu sắc và tính chất chất thải.
Hậu môn nhân tạo có thể chảy một ít máu khi bị cọ xát trong lúc vệ sinh vì có nhiều mạch máu. Nếu máu không tự dừng, chảy nhiều hoặc chảy từ bên trong, cần liên hệ cơ sở y tế.
3. Vệ sinh và làm khô da
Dùng nước ấm cùng gạc hoặc khăn mềm để làm sạch hậu môn nhân tạo và vùng da xung quanh. Nếu cần dùng xà phòng, chỉ chọn loại dịu nhẹ, không hương liệu, không chứa dầu và phải rửa sạch hoàn toàn.
Thấm khô nhẹ nhàng, không chà xát. Nếu chất thải tiếp tục thoát ra trong lúc chăm sóc, có thể dùng gạc sạch che tạm thời rồi vệ sinh lại trước khi gắn túi mới.
4. Đo và chuẩn bị đế dán
Trong thời gian sau phẫu thuật, kích thước hậu môn nhân tạo có thể thay đổi nên cần đo lại theo hướng dẫn của điều dưỡng. Cắt lỗ đế vừa với chân hậu môn nhân tạo: không quá rộng làm da tiếp xúc với chất thải và không quá chật gây cọ xát hoặc chèn ép.
Nếu hình dạng hậu môn nhân tạo không tròn, da có nếp gấp hoặc thường xuyên rò túi, không nên tự chồng nhiều lớp sản phẩm. Hãy đề nghị điều dưỡng đánh giá lại loại đế và phụ kiện phù hợp.
5. Gắn hệ thống túi mới
Bảo đảm da đã khô hoàn toàn trước khi dán. Sử dụng sản phẩm bảo vệ da hoặc vòng chống rò nếu có chỉ định, sau đó đặt đế đúng tâm và ép nhẹ quanh chân hậu môn nhân tạo để tạo độ kín.
Lắp túi vào đế nếu dùng hệ thống hai mảnh. Với túi có van xả, kiểm tra đầu xả đã được đóng chắc. Cuối cùng, rửa tay và ghi lại những thay đổi đáng chú ý.
Cách chăm sóc da quanh hậu môn nhân tạo
Da quanh hậu môn nhân tạo khỏe mạnh nên có màu sắc và tình trạng gần giống vùng da bụng lân cận. Đỏ rát kéo dài không phải là tình trạng nên bỏ qua.
Để bảo vệ da, người chăm sóc cần:
- Xử lý ngay khi phát hiện túi rò thay vì dán băng keo chồng lên vị trí hở.
- Kiểm tra kích thước lỗ đế trong mỗi lần thay, nhất là khi hậu môn nhân tạo đang thay đổi kích thước.
- Lau sạch chất thải và làm khô da trước khi gắn hệ thống mới.
- Chỉ sử dụng bột, màng bảo vệ da hoặc phụ kiện chống rò theo hướng dẫn.
- Không bôi kem hoặc dầu dưới đế dán.
- Không cạo sát vùng lông quanh hậu môn nhân tạo bằng dao nếu có nguy cơ làm xước da; hỏi điều dưỡng về cách xử lý phù hợp.
Nếu da đỏ đúng theo hình dạng của lỗ đế, nguyên nhân có thể liên quan đến việc lỗ cắt quá rộng. Nếu đỏ theo hình dạng toàn bộ miếng dán, cần nghĩ đến kích ứng do keo hoặc sản phẩm đang sử dụng. Đây chỉ là gợi ý quan sát; việc xác định nguyên nhân nên do nhân viên y tế thực hiện.
Những vấn đề người chăm sóc cần ghi nhận
Một nhật ký ngắn sẽ giúp bác sĩ hoặc điều dưỡng đánh giá tình trạng chính xác hơn. Có thể ghi lại:
- Ngày, giờ thay túi và lý do thay.
- Số lần rò túi hoặc thời gian đế giữ được trên da.
- Màu sắc, kích thước và mức độ nhô của hậu môn nhân tạo.
- Tình trạng vùng da xung quanh.
- Lượng chất thải theo cách đo đã được cơ sở điều trị hướng dẫn.
- Màu sắc, độ đặc hoặc loãng và các thay đổi bất thường của chất thải.
- Đau bụng, chướng bụng, buồn nôn, nôn, sốt hoặc mệt nhiều.
- Lượng nước người bệnh uống và các dấu hiệu mất nước.
- Thuốc, hóa trị, xạ trị hoặc thay đổi chế độ ăn gần thời điểm xuất hiện vấn đề.
Không áp dụng một mức “bình thường” duy nhất cho mọi bệnh nhân. Lượng và tính chất chất thải phụ thuộc loại hậu môn nhân tạo, đoạn ruột được đưa ra da, thức ăn, thuốc và tình trạng điều trị.
Dấu hiệu bất thường cần liên hệ cơ sở y tế
Cần được đánh giá khẩn cấp
Liên hệ cơ sở y tế ngay hoặc đưa người bệnh đi cấp cứu khi có một trong các dấu hiệu:
- Hậu môn nhân tạo chuyển tím sẫm, đen, xám hoặc nhợt bất thường.
- Chảy máu nhiều, chảy liên tục hoặc máu xuất phát từ bên trong hậu môn nhân tạo.
- Đau bụng tăng, chướng bụng, nôn và lượng chất thải giảm rõ rệt hoặc ngừng thoát.
- Chất thải lỏng tăng nhiều kèm khát, khô miệng, tiểu ít, chóng mặt, lơ mơ hoặc yếu rõ rệt.
- Hậu môn nhân tạo sa ra ngoài nhiều, sưng nhanh, đổi màu hoặc bị thắt nghẹt.
- Người bệnh khó thở, ngất, lú lẫn hoặc suy kiệt nhanh.
Cần sớm liên hệ bác sĩ hoặc điều dưỡng
- Da quanh hậu môn nhân tạo đỏ, đau, ngứa, trợt hoặc chảy dịch không cải thiện.
- Túi rò lặp lại dù đã thay đúng quy trình.
- Hậu môn nhân tạo tụt thấp, co vào trong hoặc thay đổi kích thước, hình dạng rõ rệt.
- Xuất hiện khối phồng quanh hậu môn nhân tạo.
- Có mủ, mùi bất thường, sốt hoặc nghi ngờ nhiễm trùng.
- Chất thải thay đổi kéo dài, có máu hoặc khác đáng kể so với tình trạng thường ngày.
- Vùng nối giữa hậu môn nhân tạo và da bị tách.
Không cố đẩy phần ruột sa trở lại, không tự nong và không đưa thuốc, nhiệt kế, dụng cụ hoặc nước rửa vào hậu môn nhân tạo khi chưa được nhân viên y tế chỉ định.
Lưu ý riêng đối với bệnh nhân ung thư
Hóa trị, xạ trị, thuốc giảm đau, kháng sinh và thay đổi chế độ ăn có thể ảnh hưởng đến lượng chất thải, độ đặc của phân, khả năng lành da và nguy cơ nhiễm trùng. Người bệnh đang điều trị ung thư cần tuân thủ ngưỡng sốt và hướng dẫn liên hệ khẩn do bác sĩ điều trị cung cấp, đặc biệt khi có nguy cơ giảm bạch cầu.
Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy, nhuận tràng, men tiêu hóa hoặc sản phẩm thảo dược chỉ dựa trên thay đổi chất thải. Hãy trao đổi với bác sĩ vì nguyên nhân có thể liên quan đến thuốc, nhiễm trùng, tắc ruột hoặc biến chứng điều trị.
Gia đình cũng nên thống nhất kế hoạch chăm sóc gồm lịch dùng thuốc, dinh dưỡng, theo dõi đau, vận động, chăm sóc hậu môn nhân tạo và số điện thoại cần liên hệ. Xem thêm hướng dẫn tổng thể tại trang chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà. Nếu cần hỗ trợ tại Hà Nội, nên lựa chọn cơ sở hoặc nhân viên y tế có chuyên môn phù hợp và mang theo hồ sơ xuất viện, danh sách thuốc cùng nhật ký chăm sóc khi được thăm khám.
