Chăm sóc bệnh nhân ung thư giảm bạch cầu tại nhà tập trung vào ba mục tiêu: giảm tiếp xúc với nguồn lây, phát hiện sớm dấu hiệu nhiễm trùng và thực hiện đúng chỉ định của cơ sở điều trị. Các biện pháp tại nhà chỉ mang tính hỗ trợ, kể cả trong chăm sóc người bệnh ung thư giảm tiểu cầu, không thay thế xét nghiệm, thuốc hoặc đánh giá trực tiếp của bác sĩ.
Đặc biệt, người bệnh giảm bạch cầu có thể nhiễm trùng nặng nhưng biểu hiện ban đầu không rõ ràng. Gia đình không nên chờ đủ nhiều triệu chứng mới liên hệ với cơ sở đang điều trị ung thư.
Hiểu đúng về giảm bạch cầu ở người bệnh ung thư
Bạch cầu gồm nhiều loại tế bào tham gia bảo vệ cơ thể. Trong đó, bạch cầu trung tính có vai trò quan trọng đối với khả năng chống lại nhiều loại nhiễm trùng. Vì vậy, tổng số bạch cầu thấp không phản ánh đầy đủ mức độ nguy cơ nếu chưa xem số lượng bạch cầu trung tính tuyệt đối, thường được ghi là ANC hoặc NEU# trên phiếu xét nghiệm.
Giảm bạch cầu sau hóa trị có thể xảy ra do thuốc điều trị ảnh hưởng tạm thời đến tủy xương. Thời điểm giảm sâu và thời gian hồi phục khác nhau tùy phác đồ, liều điều trị, tình trạng bệnh và cơ địa. Không nên dựa vào lịch của người bệnh khác để dự đoán.
Gia đình cần hỏi cơ sở điều trị về:
- Kết quả bạch cầu và ANC hiện tại có ý nghĩa gì.
- Giai đoạn nào sau mỗi đợt hóa trị cần cảnh giác hơn.
- Ngưỡng nhiệt độ phải gọi ngay cho bệnh viện.
- Người bệnh có cần xét nghiệm lại hay dùng thuốc dự phòng không.
- Số điện thoại liên hệ ngoài giờ và cơ sở cấp cứu phù hợp.
Nếu người bệnh vừa hoàn thành một đợt điều trị, có thể kết hợp các nguyên tắc dưới đây với hướng dẫn chăm sóc người bệnh ung thư sau hóa trị tại nhà để theo dõi đồng thời tình trạng mệt, buồn nôn, ăn uống và các tác dụng không mong muốn khác.
Khi nào người bệnh có thể được hỗ trợ tại nhà?
Người bệnh có thể tiếp tục được hỗ trợ tại nhà khi cơ sở điều trị đã đánh giá và cho phép, tình trạng chung ổn định, không có dấu hiệu nhiễm trùng hoặc triệu chứng nguy hiểm, đồng thời gia đình có khả năng theo dõi và liên hệ y tế khi cần.
Các việc phù hợp để thực hiện tại nhà gồm:
- Hỗ trợ vệ sinh cá nhân, vệ sinh răng miệng và chăm sóc da nhẹ nhàng.
- Chuẩn bị thức ăn an toàn, đủ năng lượng theo khả năng dung nạp.
- Hạn chế người đang mắc bệnh truyền nhiễm tiếp xúc với người bệnh.
- Nhắc dùng thuốc đúng đơn, đúng giờ.
- Đo nhiệt độ khi người bệnh thấy nóng, rét run, mệt bất thường hoặc theo lịch được bác sĩ yêu cầu.
- Theo dõi ăn uống, đi tiểu, đại tiện, ho, đau, tổn thương da và vị trí đặt đường truyền nếu có.
- Sắp xếp tái khám, xét nghiệm và phương án di chuyển khi tình trạng thay đổi.
Trước khi đón người bệnh về, gia đình nên chuẩn bị điều kiện chăm sóc ung thư tại nhà, bao gồm nhiệt kế, thuốc theo đơn, thông tin liên hệ y tế và không gian nghỉ ngơi sạch, thông thoáng.
Cách phòng nhiễm trùng sau hóa trị tại nhà
Vệ sinh tay đúng thời điểm
Người bệnh, người chăm sóc và khách đến thăm cần rửa tay bằng xà phòng và nước sạch, hoặc dùng dung dịch sát khuẩn tay phù hợp khi tay không nhìn thấy vết bẩn. Các thời điểm quan trọng gồm trước khi chuẩn bị thức ăn, trước khi ăn hoặc uống thuốc, sau khi đi vệ sinh, sau khi ho hoặc hắt hơi, sau khi xử lý rác và trước khi chăm sóc đường truyền hay vết thương.
Không cần biến phòng ở thành môi trường vô khuẩn. Điều quan trọng là duy trì vệ sinh đều đặn, tránh bụi, ẩm mốc và các thao tác có thể đưa vi khuẩn vào cơ thể.
Hạn chế nguồn lây từ người xung quanh
- Không để người đang sốt, ho, đau họng, tiêu chảy, phát ban hoặc mắc bệnh truyền nhiễm đến gần người bệnh.
- Hạn chế nơi đông người trong giai đoạn bác sĩ xác định nguy cơ nhiễm trùng cao.
- Khi phải đến bệnh viện hoặc nơi đông người, sử dụng khẩu trang theo hướng dẫn của nhân viên y tế và thay khi khẩu trang ẩm, bẩn.
- Không dùng chung bàn chải, dao cạo, khăn mặt, cốc uống nước hoặc dụng cụ ăn uống chưa được rửa sạch.
- Trao đổi với bác sĩ về tiêm chủng của người bệnh và người sống cùng nhà; không tự tiêm vaccine, đặc biệt vaccine sống, khi chưa được đội điều trị đồng ý.
Vệ sinh da và răng miệng
Tắm bằng nước sạch, lau khô nhẹ nhàng, chú ý các nếp gấp da. Không chà xát mạnh, cắt sát khóe móng, bóp mụn hoặc tự xử lý tổn thương sâu. Nếu có vết xước nhỏ, rửa bằng nước sạch và xà phòng dịu nhẹ, sau đó theo dõi đỏ, sưng, đau hoặc chảy dịch.
Dùng bàn chải mềm, chải nhẹ và kiểm tra miệng mỗi ngày. Báo cho cơ sở điều trị nếu xuất hiện loét miệng, mảng trắng, đau khi nuốt hoặc chảy máu. Không tự dùng nước súc miệng có tính kích ứng, thuốc bôi hoặc dung dịch sát khuẩn đậm đặc.
Không đo nhiệt độ qua trực tràng, không tự thụt tháo, đặt thuốc hậu môn hoặc dùng dụng cụ có thể làm tổn thương niêm mạc nếu chưa được bác sĩ cho phép.
Giữ môi trường sống sạch và an toàn
Lau các bề mặt thường xuyên chạm vào như tay nắm cửa, điện thoại và mặt bàn. Phòng ở cần thông thoáng, tránh khói thuốc, bụi xây dựng và nấm mốc. Người bệnh nên tránh làm vườn, tiếp xúc trực tiếp với đất, phân bón, nước tù đọng hoặc chất thải của vật nuôi; nếu không thể tránh, cần hỏi đội điều trị về biện pháp bảo vệ phù hợp.
Nếu có catheter hoặc buồng truyền dưới da, giữ vùng này sạch, khô và chỉ chăm sóc theo hướng dẫn đã được cung cấp. Không tự tháo băng, bơm rửa hoặc điều chỉnh đường truyền. Đỏ, đau, sưng, rỉ dịch hay lộ dụng cụ là những dấu hiệu phải liên hệ cơ sở điều trị.
Ăn uống an toàn khi người bệnh giảm bạch cầu
Không có món ăn nào được chứng minh có thể thay thế điều trị hoặc làm bạch cầu tăng ngay. Mục tiêu của dinh dưỡng là cung cấp năng lượng, protein, nước và vi chất phù hợp, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm khuẩn từ thực phẩm.
Gia đình nên áp dụng các nguyên tắc sau:
- Rửa tay và làm sạch bề mặt bếp trước khi chế biến.
- Tách riêng thực phẩm sống với thức ăn đã nấu chín; dùng dao, thớt riêng nếu có thể.
- Nấu chín kỹ thịt, cá, hải sản và trứng; không dùng món sống, tái hoặc trứng còn lòng đào.
- Chỉ dùng sữa và sản phẩm từ sữa đã được tiệt trùng hoặc thanh trùng rõ ràng.
- Rửa kỹ rau quả dưới vòi nước sạch; loại bỏ phần dập, hỏng hoặc mốc.
- Dùng nước uống bảo đảm an toàn; nếu chưa chắc về nguồn nước, hỏi cơ sở điều trị cách xử lý phù hợp.
- Ăn thức ăn mới nấu, bảo quản lạnh sớm và hâm nóng kỹ trước khi dùng lại.
- Bỏ thực phẩm quá hạn, có mùi lạ, bao bì phồng hoặc không rõ cách bảo quản.
- Không dùng chung thìa, đũa hoặc uống chung cốc với người khác.
Nếu người bệnh buồn nôn, đau miệng hoặc chán ăn, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn món mềm và dễ nuốt. Không nên tự áp dụng chế độ kiêng khem quá mức vì có thể làm giảm lượng dinh dưỡng. Nhu cầu nước và thực phẩm cần được điều chỉnh nếu người bệnh có bệnh tim, thận, phù, nôn nhiều hoặc tiêu chảy.
Không tự cho người bệnh dùng thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc bắc, men vi sinh hoặc sản phẩm được quảng cáo là tăng bạch cầu. Những sản phẩm này có thể tương tác với thuốc ung thư, không phù hợp với tình trạng miễn dịch hoặc làm chậm việc xử trí cần thiết.
Theo dõi sức khỏe và ghi chép hằng ngày
Một kế hoạch chăm sóc bệnh nhân ung thư tại nhà nên phân công rõ người đo nhiệt độ, người quản lý thuốc, người liên hệ bệnh viện và phương án đưa người bệnh đi khám khi cần.
Nên theo dõi:
- Nhiệt độ khi người bệnh thấy không khỏe hoặc theo lịch bác sĩ dặn.
- Mức độ tỉnh táo, mệt, rét run và khả năng đi lại.
- Ho, khó thở, đau họng, nghẹt mũi hoặc đau ngực.
- Đau rát khi tiểu, tiểu ít, nước tiểu đục hoặc có máu.
- Tiêu chảy, nôn, đau bụng hoặc không ăn uống được.
- Loét miệng, đau khi nuốt, mảng trắng trong miệng.
- Vết đỏ, sưng, nóng, đau, phát ban hoặc mụn nước trên da.
- Tình trạng vết mổ, hậu môn và vị trí đặt đường truyền.
- Thuốc đã dùng, bao gồm thuốc kê đơn và thuốc dùng khi cần.
Ghi thời điểm bắt đầu triệu chứng, nhiệt độ đo được, cách đo và thuốc đã sử dụng. Một nhật ký theo dõi chăm sóc ung thư tại nhà giúp nhân viên y tế đánh giá diễn biến rõ hơn, nhưng không nên vì hoàn tất ghi chép mà trì hoãn cuộc gọi khẩn cấp.
Dấu hiệu cần liên hệ cơ sở điều trị ngay
Liên hệ ngay với khoa ung bướu, bác sĩ điều trị hoặc số điện thoại được bệnh viện cung cấp khi có một trong các tình trạng sau:
- Nhiệt độ từ 38°C trở lên, hoặc đạt ngưỡng thấp hơn mà bác sĩ đã yêu cầu phải báo.
- Rét run, vã mồ hôi, mệt lả hoặc cảm giác đột ngột rất không khỏe, kể cả khi chưa đo thấy sốt.
- Ho mới xuất hiện, khó thở, đau ngực, đau họng hoặc nghẹt mũi tăng dần.
- Tiêu chảy, nôn nhiều, đau bụng hoặc không thể uống nước.
- Đau rát khi tiểu, tiểu ít, tiểu đục hoặc có máu.
- Loét miệng, đau khi nuốt hoặc mảng trắng trong miệng.
- Vùng da, vết thương, hậu môn hay vị trí đặt đường truyền bị đỏ, sưng, đau, nóng hoặc chảy dịch.
- Lú lẫn nhẹ, ngủ nhiều bất thường, chóng mặt hoặc yếu hơn rõ rệt.
- Đã tiếp xúc gần với người mắc bệnh truyền nhiễm và chưa biết cần xử trí thế nào.
Ở người bệnh ung thư giảm bạch cầu, sốt có thể là biểu hiện sớm của nhiễm trùng nghiêm trọng. Không chờ sốt kéo dài, không chờ đến sáng hôm sau và không tự dùng thuốc hạ sốt để theo dõi thêm trước khi gọi. Nếu bác sĩ đã cung cấp ngưỡng nhiệt độ hoặc quy trình riêng, ưu tiên thực hiện đúng hướng dẫn đó.
Việc phối hợp chăm sóc giữa gia đình và cơ sở điều trị giúp tránh bỏ sót thông tin về phác đồ, kết quả xét nghiệm, dị ứng thuốc và các chỉ định đang áp dụng.
Dấu hiệu nguy hiểm cần đi cấp cứu
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu gần nhất nếu có:
- Khó thở rõ, thở gấp, tím tái hoặc đau ngực dữ dội.
- Lơ mơ, khó đánh thức, mất ý thức, co giật hoặc lú lẫn tăng nhanh.
- Choáng, ngất, tay chân lạnh, vã mồ hôi hoặc yếu đến mức không thể đứng.
- Chảy máu không cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có nhiều máu.
- Đau đầu dữ dội mới xuất hiện, yếu liệt, méo miệng hoặc nói khó.
- Phản ứng dị ứng nặng như sưng môi, sưng lưỡi, khò khè hoặc khó thở.
Trong lúc chờ hỗ trợ, chuẩn bị danh sách thuốc, phiếu xét nghiệm gần nhất, thông tin phác đồ, giấy tờ y tế và thời điểm xuất hiện triệu chứng. Không ép người bệnh ăn uống nếu đang lơ mơ, khó thở hoặc có nguy cơ sặc.
Những việc không nên tự thực hiện tại nhà
- Không tự mua hoặc dùng lại kháng sinh từ đơn cũ.
- Không tự dùng thuốc hạ sốt trước khi hỏi cơ sở điều trị khi người bệnh đang giảm bạch cầu và có sốt.
- Không tự tiêm thuốc kích thích tăng bạch cầu nếu chưa có chỉ định cụ thể.
- Không tự ngừng, giảm liều hoặc đổi lịch thuốc ung thư và thuốc dự phòng.
- Không dùng thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm chức năng thay cho điều trị.
- Không tự xử lý catheter, buồng truyền, vết mổ sâu hoặc ổ mủ.
- Không trì hoãn liên hệ y tế chỉ vì người bệnh đã hết sốt sau khi uống thuốc.
- Không dựa vào một kết quả xét nghiệm cũ để kết luận rằng nguy cơ đã hết.
Checklist chăm sóc người bệnh giảm bạch cầu
Mỗi ngày, người chăm sóc có thể kiểm tra nhanh:
- Người bệnh có sốt, rét run hoặc mệt bất thường không?
- Có ho, khó thở, đau họng, đau khi tiểu hoặc tiêu chảy không?
- Miệng, da, vết thương và vị trí đường truyền có dấu hiệu bất thường không?
- Người bệnh ăn, uống và đi tiểu được không?
- Thuốc có được dùng đúng đơn, đúng thời điểm không?
- Nhiệt kế và thông tin liên hệ bệnh viện có sẵn không?
- Phương tiện đưa người bệnh đi khám có thể sử dụng khi cần không?
Hướng dẫn cụ thể của bác sĩ điều trị luôn được ưu tiên vì mức độ giảm bạch cầu, bệnh nền và phác đồ của mỗi người khác nhau. Khi không chắc một triệu chứng có nguy hiểm hay không, lựa chọn an toàn là liên hệ sớm với cơ sở đang quản lý người bệnh thay vì tự theo dõi kéo dài tại nhà.
