Giảm đau cho bệnh nhân ung thư tại nhà không chỉ là cho người bệnh uống thuốc khi đau. Người chăm sóc cần ghi nhận cơn đau có hệ thống, thực hiện đúng kế hoạch điều trị và nhận biết dấu hiệu cần hỗ trợ y tế. Những thông tin rõ ràng về vị trí, mức độ, thời điểm và ảnh hưởng của cơn đau sẽ giúp bác sĩ đánh giá tình trạng và điều chỉnh phương án chăm sóc phù hợp hơn.
Nội dung này cung cấp hướng dẫn chung, không thay thế đơn thuốc hoặc chỉ định trực tiếp của bác sĩ. Không tự thay đổi liều, phối hợp thuốc hay ngừng thuốc điều trị.
Cần làm gì khi người bệnh ung thư đau tại nhà?
Khi người bệnh báo đau, người chăm sóc nên:
- Giúp người bệnh ngồi hoặc nằm ở tư thế dễ chịu và an toàn.
- Hỏi vị trí, mức độ, đặc điểm và thời điểm xuất hiện cơn đau.
- Kiểm tra kế hoạch dùng thuốc do bác sĩ kê, gồm thuốc dùng theo giờ và thuốc được chỉ định cho cơn đau bùng phát nếu có.
- Ghi lại tên thuốc, liều dùng, thời điểm sử dụng và phản ứng của người bệnh.
- Theo dõi khả năng tỉnh táo, nhịp thở và các triệu chứng bất thường.
- Liên hệ nhân viên y tế nếu cơn đau mới xuất hiện, tăng lên, không đáp ứng với thuốc đã được kê hoặc đi kèm dấu hiệu nguy hiểm.
Không nên chờ đến khi người bệnh đau quá nhiều mới xem lại kế hoạch chăm sóc. Nếu cơn đau thường xuyên tái phát trước liều tiếp theo hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, vận động và ăn uống, hãy báo cho bác sĩ thay vì tự tăng thuốc.
Cách theo dõi cơn đau ung thư để trao đổi với bác sĩ
Người bệnh là người mô tả chính xác nhất cảm giác đau của mình. Khi người bệnh còn giao tiếp được, hãy lắng nghe và tránh phủ nhận chỉ vì bên ngoài họ không có biểu hiện rõ ràng.
Vị trí đau
Ghi cụ thể khu vực đau và hướng lan của cơn đau, chẳng hạn đau ở lưng lan xuống chân hoặc đau vùng ngực lan ra vai. Nếu có nhiều vị trí, nên ghi riêng từng vị trí vì nguyên nhân và cách xử trí có thể khác nhau.
Có thể dùng hình cơ thể để người bệnh đánh dấu điểm đau. Đồng thời quan sát xem khu vực đó có sưng, đỏ, vết thương, thay đổi màu da hay hạn chế vận động hay không.
Mức độ đau
Nếu người bệnh hiểu và sử dụng được thang điểm, có thể đề nghị họ tự chấm từ 0 đến 10:
- 0 là không đau.
- 10 là mức đau nặng nhất người bệnh có thể hình dung.
Nên ghi điểm đau trước và sau khi dùng thuốc hoặc áp dụng biện pháp hỗ trợ, theo thời điểm bác sĩ hoặc điều dưỡng đã hướng dẫn. Điều quan trọng là theo dõi sự thay đổi ở cùng một người bệnh, không so sánh điểm đau giữa những người khác nhau.
Nếu người bệnh khó giao tiếp, người chăm sóc có thể ghi nhận các biểu hiện như nhăn mặt, rên, co cứng, né tránh khi chạm, bồn chồn, mất ngủ hoặc giảm vận động. Những biểu hiện này không đủ để tự xác định nguyên nhân; cần thông báo cho nhân viên y tế để được đánh giá.
Thời điểm và diễn biến
Nhật ký theo dõi cơn đau ung thư nên trả lời các câu hỏi:
- Cơn đau bắt đầu lúc nào?
- Đau liên tục hay từng đợt?
- Mỗi đợt kéo dài bao lâu?
- Đau có xuất hiện trước liều thuốc tiếp theo không?
- Vận động, ho, thay đổi tư thế, ăn uống hoặc đi vệ sinh có làm đau tăng lên không?
- Thuốc hoặc tư thế nào giúp người bệnh dễ chịu hơn?
Đặc điểm cơn đau
Dùng chính từ ngữ của người bệnh để mô tả, ví dụ đau âm ỉ, nhói, bỏng rát, như điện giật, căng tức hoặc đau khi cử động. Không cần tự kết luận nguyên nhân từ đặc điểm này; thông tin được ghi lại nhằm giúp bác sĩ đánh giá.
Ảnh hưởng đến sinh hoạt
Cần ghi nhận cơn đau có làm người bệnh:
- Khó ngủ hoặc thức giấc giữa đêm.
- Khó ngồi dậy, đi lại hay thay đổi tư thế.
- Ăn uống, hít thở hoặc vệ sinh cá nhân khó khăn.
- Lo âu, cáu gắt, buồn bã hoặc ít giao tiếp.
- Không thể thực hiện hoạt động vốn còn làm được trước đó.
Mẫu nhật ký cơn đau tại nhà
| Thời điểm | Vị trí và đặc điểm | Điểm đau 0–10 | Ảnh hưởng | Thuốc hoặc hỗ trợ đã dùng | Kết quả và phản ứng bất thường |
|---|---|---|---|---|---|
| Ngày, giờ | Vị trí, có lan hay không, cảm giác đau | Người bệnh tự chấm | Ngủ, ăn, đi lại, hít thở | Tên thuốc, liều theo đơn, tư thế hoặc biện pháp hỗ trợ | Điểm đau sau xử trí, buồn nôn, chóng mặt, buồn ngủ hoặc dấu hiệu khác |
Khi gọi bác sĩ, có thể tóm tắt: cơn đau ở đâu, bắt đầu khi nào, điểm đau hiện tại, thuốc đã dùng theo đơn, mức cải thiện và triệu chứng đi kèm. Chuẩn bị sẵn đơn thuốc và danh sách tất cả thuốc người bệnh đang sử dụng.
Nguyên tắc dùng thuốc giảm đau đúng đơn
Tuân thủ đúng tên thuốc, liều và thời điểm
Dùng thuốc theo đúng hướng dẫn trên đơn. Một số thuốc được kê theo giờ để kiểm soát đau nền; một số thuốc chỉ được dùng cho cơn đau bùng phát. Người chăm sóc cần phân biệt rõ hai nhóm theo chỉ dẫn của bác sĩ.
Không tự ý:
- Tăng liều hoặc rút ngắn khoảng cách giữa các liều.
- Ngừng thuốc đột ngột.
- Dùng thuốc của người khác hoặc đưa thuốc của người bệnh cho người khác.
- Kết hợp thêm thuốc giảm đau, thuốc ngủ, thuốc an thần, rượu hoặc sản phẩm bổ sung khi chưa hỏi nhân viên y tế.
- Nghiền, bẻ hoặc mở viên thuốc nếu chưa xác nhận thuốc có được phép làm như vậy.
Nếu người bệnh quên liều, nôn sau khi uống thuốc hoặc không nuốt được, hãy gọi nhân viên y tế để được hướng dẫn. Không tự dùng bù hai liều.
Ghi lại mỗi lần dùng thuốc
Nên có một người chịu trách nhiệm chính hoặc sử dụng bảng chung để tránh dùng trùng liều. Mỗi lần dùng thuốc cần ghi tên thuốc, hàm lượng, liều, giờ dùng và người đã hỗ trợ.
Kiểm tra nhãn trước mỗi lần sử dụng và bảo quản thuốc xa trẻ em, người có rối loạn nhận thức hoặc người không được kê thuốc. Với miếng dán giảm đau, không tự cắt miếng dán hoặc làm nóng khu vực dán; thực hiện đúng hướng dẫn của bác sĩ và tờ hướng dẫn thuốc.
Theo dõi tác dụng không mong muốn
Buồn ngủ, chóng mặt, buồn nôn, táo bón hoặc lú lẫn có thể xuất hiện khi dùng một số thuốc giảm đau. Nếu bác sĩ kê thuốc opioid, hãy hỏi trước về kế hoạch phòng và xử trí táo bón cũng như những dấu hiệu cần gọi hỗ trợ.
Buồn ngủ tăng nhanh, khó đánh thức, thở chậm hoặc nông là dấu hiệu cần cấp cứu. Không cho người bệnh đang giảm ý thức ăn, uống hoặc dùng thêm thuốc bằng đường miệng.
Biện pháp hỗ trợ giảm đau không dùng thuốc
Các biện pháp dưới đây chỉ có vai trò hỗ trợ, không thay thế thuốc đã được kê:
- Điều chỉnh tư thế: dùng gối đỡ và giúp người bệnh đổi tư thế nhẹ nhàng. Nếu nghi ngờ tổn thương xương hoặc đau tăng rõ khi di chuyển, cần hỏi nhân viên y tế trước khi xoay trở.
- Tạo không gian yên tĩnh: giảm tiếng ồn, ánh sáng khó chịu và các hoạt động khiến người bệnh căng thẳng.
- Thư giãn: hướng dẫn thở chậm nếu người bệnh thấy dễ chịu; có thể nghe nhạc, trò chuyện hoặc thực hiện hoạt động giúp chuyển hướng chú ý.
- Chạm nhẹ: chỉ thực hiện khi người bệnh đồng ý. Không xoa bóp mạnh lên khối u, vùng xương đau, vết thương, vùng da đang viêm hoặc khu vực mới điều trị.
- Chườm ấm hoặc lạnh: chỉ áp dụng sau khi nhân viên y tế xác nhận phù hợp. Không đặt trực tiếp lên da, vùng giảm cảm giác, vùng tổn thương hoặc vùng đang xạ trị.
- Hỗ trợ hoạt động hằng ngày: sắp xếp vật dụng trong tầm với, hỗ trợ đi lại và chia nhỏ hoạt động để hạn chế gắng sức.
Nếu một biện pháp làm đau tăng, gây chóng mặt, khó thở hoặc khiến da thay đổi bất thường, cần dừng lại và báo cho nhân viên y tế.
Khi nào cần liên hệ nhân viên y tế?
Liên hệ bác sĩ hoặc đội chăm sóc trong ngày
Hãy chủ động gọi khi:
- Xuất hiện cơn đau mới hoặc đặc điểm đau thay đổi.
- Đau tăng dần, thường xuyên tái phát trước liều kế tiếp hoặc ảnh hưởng nhiều đến ngủ, ăn uống và vận động.
- Thuốc dùng cho cơn đau bùng phát không giúp kiểm soát đau theo kế hoạch đã được hướng dẫn.
- Người bệnh không nuốt được, nôn sau khi uống thuốc hoặc liên tục bỏ liều.
- Xuất hiện buồn ngủ, chóng mặt, buồn nôn, táo bón, lú lẫn hoặc biểu hiện bất thường sau dùng thuốc.
- Thuốc sắp hết, đơn thuốc không rõ hoặc người chăm sóc không chắc cách sử dụng.
Khi liên hệ, hãy cung cấp nhật ký cơn đau và danh sách thuốc thay vì chỉ nói người bệnh đau nhiều.
Gọi cấp cứu khi có dấu hiệu nguy hiểm
Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu phù hợp nếu có một trong các dấu hiệu:
- Khó đánh thức, mất ý thức, thở chậm, thở nông, khó thở rõ rệt hoặc môi tím tái.
- Đau ngực dữ dội, khó thở đột ngột hoặc chảy máu nhiều.
- Đau đầu dữ dội kèm lú lẫn, co giật hoặc thay đổi ý thức.
- Yếu hoặc tê tay chân mới xuất hiện, mất khả năng đi lại, mất kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện.
- Đau dữ dội đột ngột sau khi ngã, va chạm hoặc khi di chuyển, đặc biệt nếu nghi ngờ gãy xương.
- Cơn đau đột ngột rất dữ dội hoặc đi kèm tình trạng toàn thân xấu nhanh.
Trong lúc chờ cấp cứu, làm theo hướng dẫn của nhân viên điều phối. Không tự cho thêm thuốc an thần hoặc thuốc giảm đau ngoài kế hoạch đã được kê.
Phối hợp chăm sóc giảm nhẹ bệnh nhân ung thư
Chăm sóc đau do ung thư là một phần của chăm sóc giảm nhẹ, trong đó đội ngũ y tế xem xét đồng thời triệu chứng thể chất, tâm lý, giấc ngủ, dinh dưỡng, khả năng vận động và nhu cầu của gia đình. Chăm sóc giảm nhẹ có thể được phối hợp cùng quá trình điều trị ung thư; người chăm sóc không cần chờ đến khi đau quá nặng mới trao đổi với bác sĩ.
Xem thêm: Chăm sóc giảm nhẹ bệnh nhân ung thư để hiểu cách phối hợp kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ người bệnh tại nhà.
Gia đình tại Hà Nội nên lưu sẵn số điện thoại của bác sĩ điều trị, đơn vị chăm sóc tại nhà, cơ sở cấp cứu gần nhất và số 115. Một kế hoạch rõ ràng về người cần gọi, thuốc được phép dùng và dấu hiệu cần cấp cứu, đặc biệt khi sơ cứu co giật ở bệnh nhân ung thư, sẽ giúp việc chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà an toàn hơn.
