Táo bón ở người bệnh ung thư không chỉ gây khó chịu mà đôi khi còn liên quan đến thuốc điều trị, giảm vận động, thay đổi ăn uống hoặc một vấn đề cần được đánh giá sớm. Gia đình nên ghi nhận tình trạng đại tiện, hỗ trợ người bệnh trong phạm vi an toàn và trao đổi với nhân viên y tế thay vì tự áp dụng thuốc hay thủ thuật tại nhà.
Nội dung dưới đây giúp người chăm sóc nhận biết những thông tin cần theo dõi. Đây không phải phác đồ điều trị và không thay thế chỉ dẫn của bác sĩ ung bướu hoặc đội chăm sóc giảm nhẹ.
Táo bón ở người bệnh ung thư cần được lưu ý thế nào?
Táo bón có thể biểu hiện bằng một hoặc nhiều dấu hiệu:
- Đại tiện ít hơn thói quen bình thường của người bệnh.
- Phân khô, cứng hoặc thành từng viên nhỏ.
- Phải rặn nhiều, đau hoặc mất nhiều thời gian khi đi ngoài.
- Có cảm giác đại tiện chưa hết.
- Bụng đầy, khó chịu, ăn kém hoặc buồn nôn.
- Có cảm giác muốn đi nhưng không thể đại tiện.
Không nên chỉ dựa vào số ngày chưa đi ngoài. Mỗi người có một nhịp đại tiện khác nhau, vì vậy sự thay đổi so với thói quen trước đây và các triệu chứng đi kèm quan trọng hơn một mốc thời gian cố định.
Ở người bệnh ung thư, táo bón có thể liên quan đến:
- Uống ít nước hoặc ăn uống kém.
- Ít vận động, nằm nhiều hoặc suy yếu.
- Thay đổi chế độ ăn.
- Một số thuốc giảm đau, thuốc chống nôn, thuốc bổ sung hoặc thuốc điều trị khác.
- Đau khi đại tiện, bệnh lý vùng hậu môn hoặc tâm lý ngại đi vệ sinh.
- Rối loạn chuyển hóa, tổn thương thần kinh hoặc tình trạng chèn ép, tắc nghẽn đường tiêu hóa.
Gia đình không nên tự xác định nguyên nhân. Việc ghi chép đầy đủ sẽ giúp nhân viên y tế đánh giá chính xác hơn.
Cách theo dõi táo bón tại nhà
Có thể dùng sổ hoặc điện thoại để lập nhật ký đại tiện. Mỗi ngày, hãy ghi lại:
- Ngày và giờ người bệnh đi ngoài.
- Lượng phân ước tính: ít, vừa hay nhiều.
- Tính chất phân: mềm, thành khuôn, khô cứng, viên nhỏ hoặc lỏng.
- Mức độ phải rặn và cảm giác đi hết hay chưa.
- Có đau bụng, chướng bụng, đau hậu môn hoặc buồn nôn không.
- Người bệnh có trung tiện được không.
- Có máu trong phân hoặc chảy máu hậu môn không.
- Lượng ăn, uống và mức độ vận động trong ngày.
- Những thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc sản phẩm hỗ trợ đã sử dụng.
Nếu người bệnh đã có hướng dẫn riêng của bác sĩ, hãy ghi thêm việc thực hiện hướng dẫn và đáp ứng sau đó. Không cần chờ đến lần tái khám định kỳ nếu tình trạng thay đổi rõ rệt hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường.
Những yếu tố cần trao đổi với nhân viên y tế
Khi liên hệ bác sĩ, điều dưỡng hoặc đội chăm sóc giảm nhẹ, gia đình nên thông báo:
- Thói quen đại tiện trước đây: Người bệnh thường đi bao lâu một lần và phân có đặc điểm gì.
- Thời điểm bắt đầu thay đổi: Táo bón xuất hiện từ khi nào, đột ngột hay tăng dần.
- Triệu chứng đi kèm: Đau bụng, chướng bụng, nôn, sốt, khó tiểu, đau lưng hoặc yếu chân.
- Khả năng trung tiện: Không trung tiện kèm đau và chướng bụng là thông tin đặc biệt quan trọng.
- Thuốc đang sử dụng: Bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc giảm đau, thuốc chống nôn, vitamin, khoáng chất và sản phẩm thảo dược.
- Điều trị ung thư gần đây: Hóa trị, xạ trị, phẫu thuật hoặc thủ thuật mới thực hiện.
- Khả năng ăn uống và vận động: Người bệnh có nuốt khó, nôn, mất nước, nằm lâu hoặc cần trợ giúp khi đi vệ sinh hay không.
- Bệnh lý và can thiệp liên quan: Tiền sử tắc ruột, phẫu thuật bụng, hậu môn nhân tạo, bệnh hậu môn trực tràng hoặc chế độ hạn chế dịch.
Không tự ngừng thuốc giảm đau hay thuốc điều trị ung thư vì nghi ngờ thuốc gây táo bón. Nhân viên y tế cần cân nhắc lợi ích, nguy cơ và lựa chọn biện pháp phù hợp.
Chăm sóc người bệnh ung thư bị táo bón an toàn
Các biện pháp chăm sóc thông thường chỉ nên áp dụng khi người bệnh không có dấu hiệu cảnh báo và không bị bác sĩ hạn chế ăn uống, chất lỏng hoặc vận động.
Tạo điều kiện đi vệ sinh thuận tiện
- Dành thời gian riêng tư và không thúc giục người bệnh.
- Có thể khuyến khích đi vệ sinh vào thời điểm tương đối cố định, nhất là khi người bệnh có nhu cầu.
- Bảo đảm lối đi đủ sáng, sàn không trơn và có người hỗ trợ nếu người bệnh yếu hoặc có nguy cơ té ngã.
- Chọn tư thế ngồi vững, thoải mái; không để người bệnh rặn kéo dài.
Duy trì vận động trong khả năng cho phép
Đi bộ quãng ngắn, ngồi dậy hoặc thay đổi tư thế có thể hỗ trợ hoạt động của đường ruột. Mức vận động cần phù hợp với thể trạng và hướng dẫn của nhân viên y tế. Không ép vận động nếu người bệnh chóng mặt, khó thở, đau nhiều hoặc có nguy cơ ngã.
Hỗ trợ ăn uống phù hợp
Nếu không có chống chỉ định, gia đình có thể giúp người bệnh:
- Uống chất lỏng đều trong ngày theo kế hoạch chăm sóc.
- Duy trì các bữa ăn nhỏ, phù hợp khả năng nhai nuốt và dung nạp.
- Bổ sung thực phẩm có chất xơ một cách từ từ nếu đội ngũ điều trị xác nhận phù hợp.
Không phải người bệnh ung thư nào cũng nên tăng chất xơ hoặc uống nhiều nước. Chất xơ có thể không phù hợp khi nghi ngờ tắc nghẽn đường tiêu hóa, người bệnh uống quá ít, nuốt khó hoặc đang có chế độ ăn đặc biệt. Người suy tim, suy thận, phù hoặc phải hạn chế dịch cũng cần tuân thủ lượng nước do bác sĩ chỉ định.
Giữ sự thoải mái và tôn trọng người bệnh
Táo bón là vấn đề riêng tư nên người chăm sóc cần hỏi nhẹ nhàng, tránh trách móc. Nếu người bệnh đau hậu môn, sợ đi ngoài hoặc cần hỗ trợ vệ sinh, hãy trao đổi để tìm cách trợ giúp phù hợp và bảo đảm phẩm giá.
Những việc không nên tự thực hiện
Khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn, gia đình không nên:
- Tự mua hoặc phối hợp nhiều loại thuốc nhuận tràng.
- Tự thay đổi liều thuốc đã được kê đơn.
- Ngừng thuốc giảm đau vì lo táo bón.
- Dùng thuốc đặt, thụt hậu môn hoặc dụng cụ kích thích trực tràng.
- Tự lấy phân bằng tay.
- Ép người bệnh uống nhiều nước hoặc ăn thật nhiều chất xơ.
- Dùng sản phẩm thảo dược, thực phẩm bổ sung hay mẹo dân gian mà không kiểm tra tương tác và chống chỉ định.
Các can thiệp qua trực tràng có thể gây tổn thương hoặc chảy máu và đặc biệt đáng lo ở người có nguy cơ nhiễm trùng, giảm tế bào máu, tổn thương hậu môn hoặc mới phẫu thuật. Việc có sử dụng được hay không phải do đội ngũ điều trị quyết định.
Khi nào táo bón cần đi khám?
Hãy liên hệ bác sĩ, điều dưỡng ung bướu hoặc đội chăm sóc giảm nhẹ sớm khi:
- Số lần đại tiện giảm rõ rệt so với thói quen của người bệnh.
- Phân ngày càng cứng, phải rặn nhiều hoặc đau khi đại tiện.
- Táo bón xuất hiện sau khi bắt đầu hoặc thay đổi một loại thuốc.
- Người bệnh chướng bụng, ăn kém, buồn nôn hoặc khó chịu tăng dần.
- Có phân lỏng rỉ ra nhưng vẫn cảm thấy đầy, bí hoặc không đi hết; đây không nhất thiết là tiêu chảy thông thường.
- Có máu trong phân hoặc chảy máu hậu môn.
- Người bệnh có hậu môn nhân tạo nhưng lượng phân thay đổi bất thường.
- Biện pháp chăm sóc đã được hướng dẫn không có hiệu quả.
- Gia đình không chắc biện pháp nào an toàn với tình trạng hiện tại.
Nếu đội ngũ điều trị đã cung cấp mốc theo dõi riêng, cần làm theo mốc đó. Người bệnh đang hóa trị, sau phẫu thuật hoặc có tiền sử tắc ruột có thể cần được đánh giá sớm hơn; không nên chờ đủ một số ngày cố định.
Dấu hiệu cần cấp cứu
Đưa người bệnh đến cơ sở cấp cứu hoặc gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp khi có một trong các biểu hiện nghiêm trọng sau:
- Đau bụng dữ dội, tăng nhanh hoặc bụng căng chướng rõ.
- Nôn liên tục, không thể giữ thức ăn hoặc nước uống.
- Không đại tiện và đồng thời không trung tiện, nhất là khi kèm đau hoặc chướng bụng.
- Chảy máu nhiều qua hậu môn, choáng, ngất hoặc khó đánh thức.
- Lú lẫn mới xuất hiện, suy kiệt nhanh hoặc khó thở.
Sốt hoặc rét run ở người đang điều trị ung thư cũng cần được báo ngay theo hướng dẫn của cơ sở điều trị, đặc biệt khi người bệnh vừa hóa trị hoặc được thông báo có nguy cơ giảm miễn dịch. Không trì hoãn việc cấp cứu để thử thuốc nhuận tràng, thụt tháo hay mẹo dân gian.
Chuẩn bị thông tin trước khi liên hệ cơ sở y tế
Gia đình có thể dùng danh sách ngắn sau để cuộc trao đổi hiệu quả hơn:
- Lần đại tiện gần nhất và đặc điểm phân.
- Người bệnh còn trung tiện được hay không.
- Mức độ đau, chướng bụng, buồn nôn hoặc nôn.
- Có sốt, chảy máu, chóng mặt hoặc lú lẫn không.
- Các thuốc và sản phẩm đang sử dụng, gồm thời điểm dùng gần nhất.
- Lượng ăn uống và vận động gần đây.
- Những biện pháp đã thử và phản ứng của người bệnh.
- Thông tin về hóa trị, xạ trị, phẫu thuật hoặc thay đổi thuốc gần nhất.
Nếu đang chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà ở Hà Nội, gia đình nên lưu sẵn số điện thoại của khoa điều trị, cơ sở cấp cứu gần nhất và đơn vị chăm sóc tại nhà hoặc chăm sóc giảm nhẹ đang phụ trách. Kế hoạch liên hệ cần được thống nhất trước với nhân viên y tế, nhất là vào ban đêm và ngày nghỉ.
Theo dõi táo bón tại nhà không nhằm thay thế chẩn đoán mà giúp phát hiện thay đổi sớm và cung cấp thông tin chính xác cho đội ngũ điều trị. Nguyên tắc quan trọng là hỗ trợ nhẹ nhàng, không tự dùng thuốc hoặc can thiệp trực tràng, đồng thời liên hệ cơ sở y tế ngay khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
