Chăm sóc răng miệng cho bệnh nhân ung thư cần được thực hiện nhẹ nhàng và phù hợp với từng phác đồ điều trị. Hóa trị, xạ trị vùng đầu cổ, ghép tế bào gốc hoặc một số phương pháp điều trị khác có thể khiến niêm mạc miệng nhạy cảm, giảm tiết nước bọt, đau rát, loét miệng ở bệnh nhân ung thư hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Các biện pháp dưới đây nhằm hỗ trợ vệ sinh và giảm khó chịu, không thay thế đánh giá của bác sĩ điều trị hoặc nha sĩ. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, gel gây tê, thuốc bôi, nước súc miệng chứa dược chất hay thực phẩm bổ sung khi chưa được hướng dẫn.
Vì sao cần chăm sóc răng miệng trong điều trị ung thư?
Các vấn đề ở miệng có thể làm người bệnh đau khi nhai, nuốt hoặc nói, từ đó ảnh hưởng đến ăn uống và sinh hoạt. Một số biểu hiện thường gặp gồm:
- Miệng khô, nước bọt ít hoặc đặc.
- Niêm mạc đỏ, đau rát hoặc xuất hiện vết loét.
- Chảy máu lợi, đau răng hoặc ê buốt.
- Thay đổi vị giác, hơi thở có mùi.
- Khó nhai, khó nuốt hoặc khó đeo hàm giả.
- Các mảng trắng, vùng sưng hoặc dấu hiệu nghi nhiễm trùng.
Mức độ và thời điểm xuất hiện triệu chứng khác nhau ở mỗi người. Vì vậy, người bệnh nên báo cho nhóm điều trị ngay từ khi triệu chứng còn nhẹ, thay vì chờ đến lúc không thể ăn uống.
Nếu có kế hoạch hóa trị, xạ trị vùng đầu cổ hoặc ghép tế bào gốc, hãy hỏi bác sĩ xem có cần khám nha khoa trước điều trị hay không. Không tự ý nhổ răng hoặc thực hiện thủ thuật nha khoa trong quá trình điều trị vì nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và khả năng lành thương có thể thay đổi.
Cách vệ sinh miệng cho người bệnh ung thư
Đánh răng nhẹ nhàng
- Chọn bàn chải lông mềm, đầu nhỏ và dễ cầm.
- Chải nhẹ từng vùng răng, đường viền lợi và lưỡi; không chà mạnh vào vị trí đau hoặc đang chảy máu.
- Vệ sinh sau bữa ăn và trước khi ngủ nếu người bệnh chịu được.
- Dùng kem đánh răng có vị dịu. Nếu kem gây cay, rát hoặc buồn nôn, hãy hỏi nha sĩ về lựa chọn phù hợp hơn.
- Rửa sạch bàn chải sau khi dùng và để ở nơi khô thoáng. Thay bàn chải khi lông bị xòe hoặc theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Nếu việc đánh răng gây đau nhiều hoặc chảy máu, không nên tự ngừng vệ sinh miệng kéo dài. Hãy liên hệ nhóm điều trị để được hướng dẫn cách làm sạch phù hợp với tình trạng niêm mạc và kết quả xét nghiệm máu.
Làm sạch kẽ răng thận trọng
Người đã có thói quen dùng chỉ nha khoa có thể hỏi bác sĩ hoặc nha sĩ xem có nên tiếp tục hay không. Không cố đưa chỉ vào vùng lợi sưng, đau hoặc đang chảy máu. Đặc biệt, người có nguy cơ giảm tiểu cầu hoặc chảy máu cần làm theo chỉ dẫn riêng của nhóm điều trị.
Súc miệng dịu nhẹ
Có thể súc miệng nhẹ bằng nước sạch để loại bỏ cặn thức ăn. Nếu bác sĩ hoặc nha sĩ hướng dẫn một loại dung dịch súc miệng cụ thể, cần pha và sử dụng đúng cách.
Tránh tự dùng nước súc miệng chứa cồn, dung dịch sát khuẩn mạnh hoặc oxy già vì chúng có thể làm miệng khô và kích ứng hơn. Không súc quá mạnh khi niêm mạc đang đau hoặc chảy máu.
Chăm sóc răng giả
- Tháo và làm sạch răng giả theo hướng dẫn của nha sĩ.
- Không đeo nếu răng giả cọ vào vùng loét hoặc gây đau.
- Không tự chỉnh, mài hoặc sửa răng giả tại nhà.
- Hỏi nha sĩ về cách ngâm và bảo quản phù hợp.
Chăm sóc khi khô miệng, loét miệng hoặc khó ăn
Khô miệng ở bệnh nhân ung thư
Khô miệng có thể khiến người bệnh khó nói, khó nuốt, thay đổi vị giác và dễ gặp vấn đề về răng. Các biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc gồm:
- Nhấp từng ngụm nước thường xuyên nếu người bệnh không bị hạn chế lượng dịch.
- Giữ môi ẩm bằng sản phẩm đơn giản đã được nhóm điều trị chấp thuận.
- Chọn thức ăn mềm, ẩm; có thể thêm nước hoặc nước sốt dịu để dễ nuốt.
- Hạn chế đồ uống có cồn, thuốc lá và thực phẩm quá mặn, cay hoặc khô.
- Giữ không khí phòng dễ chịu; máy tạo ẩm có thể hữu ích nếu được vệ sinh đúng cách.
Không tự dùng sản phẩm kích thích tiết nước bọt hoặc thuốc điều trị khô miệng. Nếu khô miệng kéo dài, làm người bệnh thức giấc, khó nuốt hoặc xuất hiện sâu răng, cần báo bác sĩ hay nha sĩ.
Viêm loét miệng sau hóa trị hoặc xạ trị
Khi miệng đau hoặc có vết loét:
- Tiếp tục vệ sinh thật nhẹ để hạn chế cặn thức ăn tích tụ.
- Chọn món mềm, nguội hoặc ấm vừa; chia thành các phần nhỏ nếu cần.
- Tránh thức ăn cay, chua, quá nóng, giòn cứng hoặc có cạnh sắc.
- Dùng thìa nhỏ và ăn chậm để giảm va chạm vào vùng tổn thương.
- Theo dõi vị trí, mức độ đau, khả năng ăn uống và sự thay đổi của vết loét.
Không tự chọc vỡ tổn thương, cạo mảng trắng hoặc bôi thuốc dân gian. Các biểu hiện giống nhau có thể do kích ứng, viêm niêm mạc hoặc nhiễm trùng, nên cần được nhân viên y tế đánh giá trước khi điều trị.
Khi người bệnh khó ăn hoặc khó nuốt
Ưu tiên thức ăn mềm, đủ ẩm và dễ nuốt. Có thể chia nhỏ bữa, cho người bệnh ăn khi cảm giác đau hoặc buồn nôn ít hơn. Nếu người bệnh sụt cân, ăn quá ít hoặc thường xuyên bị sặc, hãy trao đổi sớm với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng trong nhóm điều trị.
Không cố cho ăn bằng miệng khi người bệnh ho sặc, khó thở hoặc không nuốt được. Đây là tình huống cần được đánh giá y tế.
Những điều không nên tự thực hiện
Trong quá trình chăm sóc người bệnh ung thư tại nhà, cần tránh:
- Tự mua thuốc bôi loét miệng, thuốc gây tê, thuốc kháng sinh, thuốc kháng nấm hoặc thuốc giảm đau.
- Dùng nước súc miệng có dược chất khi chưa có chỉ định.
- Đắp lá, bôi mật ong, tinh dầu hoặc áp dụng mẹo dân gian lên vùng tổn thương mà chưa hỏi bác sĩ.
- Tự nhổ răng, xử lý răng lung lay hoặc thực hiện thủ thuật nha khoa.
- Dùng bàn chải cứng, tăm nhọn hoặc chà xát mạnh vào lợi và niêm mạc.
- Hút thuốc, uống rượu bia hoặc dùng sản phẩm gây kích ứng miệng.
- Tự ngừng, giảm liều hoặc thay đổi lịch điều trị ung thư vì đau miệng.
Nếu tác dụng phụ ảnh hưởng đến ăn uống, người bệnh cần báo nhóm điều trị. Chỉ bác sĩ mới có thể quyết định có cần dùng thuốc hỗ trợ hoặc điều chỉnh kế hoạch điều trị hay không.
Khi nào cần liên hệ bác sĩ hoặc nha sĩ?
Hãy liên hệ sớm với nhóm điều trị khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Vết loét mới xuất hiện, lan rộng, đau tăng hoặc không cải thiện.
- Miệng có mảng trắng, mủ, mùi bất thường hoặc vùng sưng nóng.
- Chảy máu lợi hoặc chảy máu trong miệng khó cầm.
- Đau răng, răng lung lay, sưng mặt hoặc đau hàm.
- Khô miệng nghiêm trọng, không thể nhai hoặc nuốt thức ăn.
- Ăn uống giảm rõ rệt, tiểu ít, chóng mặt hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Sốt hoặc rét run; cần làm theo ngưỡng nhiệt độ và hướng dẫn liên hệ khẩn cấp mà cơ sở điều trị đã cung cấp.
- Răng giả gây loét, đau hoặc không còn vừa.
Cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp nếu người bệnh khó thở, không thể nuốt nước bọt, sưng nhanh vùng miệng hoặc cổ, chảy máu nhiều không cầm được, lơ mơ hoặc có biểu hiện mất nước nặng.
Theo dõi răng miệng hằng ngày tại nhà
Người chăm sóc có thể kiểm tra miệng dưới ánh sáng rõ mỗi ngày, nhưng không kéo hoặc chạm mạnh vào vùng đau. Nên ghi lại:
- Mức độ đau và thời điểm đau tăng.
- Vị trí, kích thước tương đối và sự thay đổi của vết loét.
- Tình trạng khô miệng, nước bọt và môi.
- Khả năng nhai, nuốt, uống nước và nói chuyện.
- Tình trạng chảy máu, mảng trắng, sưng hoặc mùi bất thường.
- Lượng ăn uống giảm và các dấu hiệu mất nước.
Thông tin này giúp bác sĩ hoặc nha sĩ đánh giá diễn tiến chính xác hơn. Nếu được phép chụp ảnh để theo dõi, ảnh chỉ nên dùng làm thông tin bổ sung, không thay thế việc thăm khám.
Vệ sinh miệng cho người bệnh ung thư nên được cá nhân hóa theo loại điều trị, tình trạng răng miệng và nguy cơ chảy máu hoặc nhiễm trùng. Khi chưa chắc một sản phẩm hay thao tác có an toàn hay không, lựa chọn phù hợp nhất là tạm dừng và hỏi bác sĩ điều trị hoặc nha sĩ có kinh nghiệm chăm sóc bệnh nhân ung thư.
